Ժամանակագրութիւն Մատթէոսի Ուռհայեցւոյ

Excerpts from the Chronicle of Matthew of Edessa

Main

About the Chronicle

About this edition

Text and translations

Source witnesses

W Vienna, Mekhitarist Library 574

This manuscript was copied in 1601 by a priest named Grigor, probably in Constantinople. It was commissioned by Grigor II, patriarch in Constantinople in that year, and a short biography of him appears in a later hand at the end of the manuscript. This is the first extant manuscript of the second group, although the Chronicle is the last text present; the scribe describes it ‘an arrangement [of texts] called “Histories”, from diverse texts collected in one volume like an elegant flower-garden granted to me.’

Transcribed ff. 240r; 245v-249r; 264v-265v.

§ 97
240ա

մինչև հանապազ ի գինարբուս դեգերէին վասն սիրո՛ և ցանկութեան
չար և պիղծ ախտին, հայրապետք և եպիսկոպոսունք, և քահանայք և կրան
աւորք, արծաթա՛սէրք առաւել քան աստուածա՛սէրք։ Որդեա
կք իմ ահա՛ այսմհետէ սատանայի կամքն առաւել կատարեսցի,
որդիս մարդկան քան զաստուծոյն, և ի ձեռն անարժան պատարագացն
որ յայսմ հետէ լինելոց է։ Բարկանա՛ աստուած ի վերայ արարածոցս,
ևս առաւել ի վերայ պատարագողին զնա՛, զի անարժանիցն պատարագելոց է
տէրն մեր յիսուս քրիստոս, ի յանարժան քահանայիցն քան զչարչարեալն և զխ
աչեալն ի հրէիցն, զի արձակեցաւ սատանայ ի ռ ամէ կապանաց
իւրոց, զոր կապեաց քրիստոս։ Եւ զայս որդեակք իմ պատուիրեմ ձեզ,
հառաչանաւք սրտիւ լալով և ողբալով, վասն զի քակտին բազում
ք ի հաւատոց, և պարծանաւք ուրանան զքրիստոս և վասն այսորիկ
խաւար կալաւ զամենայն արարածս։ Զայս այսպէս ասաց սուրբ վարդապետն
հա՛ոց, վասն բարկութեան նշանին, և այլ բազում ինչ, ճառ
եաց զոր կատարելոց էր, ի վերայ հաւատացելոցս, զոր ահա՛ ամենայն ինչ ,
մի աո մի ի ձեռնելոց ազգին թուրքաց անաւրէն որդիքն քամա՛։


245բ
§ 105

Յայսմ տոմարիս և թվականութեանս հա՛ոց նձե
խաւարեցաւ արեգակն, և ահաւոր և սոսկալի տեսլեամբ, վասն զի
զորինակ եղեւ խաւարեալն ի խաչելութեանն քրիստոսի, նոյն աւրինակաւ
ծածկեաց զլոյսն իւր, և խաւաւր զգեցաւ, և լուսաւորքն
աշխարհիս ի մութն և սեաւ դարձաւ, և ամենայն երկինք իբրեւ զկամար
կապեցաւ խաւարն. և եղեւ սեաւացեալ արեգակն, ի մէջ աւրէի,
և ամենայն աստեղք առ հասարակ երեւէին որպէս ի մէջ գիշերի, և֊
սաստկացաւ խաւարն և մութն և գոչեաց առ հասարակ
ամենայն արարածք, և հնչեցին ամենայն լերինք և բլուրք և դողաց սաս
անելով լերինք և ամենայն ապառաժք, և երերալով ծփայր հա
մա՛տարած ծովն ովկիանոս, և սուք առեալ լայր ամենայն որ
դիս մարդկան։ Եւ եղեւ ի տեսանելն զայս ամենայն որդոց մարդկան ահ
ա՛բեկեալ լինէին յերկեղէն որպէս մեռեալ։

Յայնժամ լայր
որդի առ հայր իւր, և լայր հայր ի վերայ որդոց իւրոց. տղայքն զա
րհուրեալ ի յահէն, անկանէին ի գիրկս ծնողացն. մարքն
աղէտեալ սաստիկ այրմամբ իբրեւ հրով, լա՛ին տղայս իւրեանց.
և այսպէս ահա՛բեկեալ կայ՛ին ամենայն արարածք, և յերկեղէն պա
շարեալ կա՛ին, և ելս իրացն ոչ գտանէին ընդ սոսկալի նշանին
զարհուրեալ հիանա՛ին, և ահա՛բեկեալ կա՛ին առ հասարակ։

Յայնժամ տէր պետրոս հայրապետն հա՛ոց, և թագաւորն յովաննէս,
յուղարկեալ արք փառաւորք առ սուրբ հայրապետն հա՛ոց յոհանէս
որ կոչէին կոզեռն, վասն զի ի նմանէ գիտասցեն զմեկնութիւն մեծ
նշանին. զի էր այր սուրբ և սքանչելի ճգնութեամբ զարդարեալ, և֊

246ա

մեկնիչ հին և նոր կտակարանացն աստուծոյ լցեալ վարդապետական շնորհաւք։
Իսկ որք առաքեցան առ վարդապետն հա՛ոց գրիգոր մագիստրոսն,
որդին վասակա՛, և հա՛կազան մեծն սարգիս, և այլ ոմանք,
յազատաց տանն հա՛ոց, և այլ ի քահանայիցն զի զերկրորդեալն
ն ահաւոր նշանին գիտասցեն։

Եւ եղև իբրև գնացին
առ վարդապետն հա՛ոց գտանէին զնա՛ զի դարձեալ կայր ի գետ
ինն երեսք ի վայր, ի խոր տրտմութեամբ, և թացեալ լինէր արտ
ասուաւք զգետինն. ի սաստկութենէ լալոյն, և ի դառն հառ
աչանցն որ ելանէր ի բերանո՛ նորա, ոչ ոք իշխէր ինչ հարցան
ել զնա՛. վասն զի տեսանէին զնա՛ ի խորին սուգս, և ահագին
տրտմութիւնս, և անդադար հեղոյր զարտասուսն, և կոծէր
զկուրծս իւր. և յանժամ նստան իշխանքն հա՛ոց մերձ առ
վարդապետին յոհաննիսի, և զվեց ժամ աւուրն ոչինչ համարձա֊
կեցան խաւսել և հարցանել, վասն ահաւոր նշանին և լա՛ին
առ հասարակ ամենայն եկեալն առ նա՛։

Յայնժամ իբրև ետես
վարդապետն հա՛ոց զողբումն, ամենայն եկելոցն, բացեալ զբերանն իւր
սկսաւ խաւսել հառաչանաւք, և բազում արտասուք, և սկսաւ
լալ զամենայն ազգս, հաւատացելոցն լալ և զկարգ քահանայականութեան, և զ
եղծումն սրբո՛ւթեան, սրբոյ խորհրդոյն լայր և զեկեղեցի աստուծոյ, և զքակտ
ումն պատուիրանացն որ ի նմա՛ ծածկեալ կան աստուածեղէնքն։ Եւ սկսօ
այսպէս ասել ցիշխանսն հա՛ոց, ով փառաւոր որդիք իմ
լուարուք զբանս զայս, ի վիրաւոր և ի վշտանգեալ յոհ֊
աննիսէ. զի ահա՛ այսաւր լցաւ ռ ամ չարչարանացն,

246բ

խաչելութեանն քրիստոսի, և արձակմանն անաւրէն բելիարա՛, զոր
կապեալ էր զնա՛ փրկիչն յորդանան գետ, զոր յառաջին նշան
էն ցուցաւ մեզ յառաջ քան դժան ամն զոր ասացաք, և ա֊
յժմ դարձեալ երկրորդից զի նախ երկինք էք պատառեցաւ, և երկիրս մթաց՛աւ,
և ահա՛ այսմ ամի լուսաւորքդ խաւարեցաւ և արարածս, վասն զի յայս
մ հետէ ամենայն ազգ հաւատացելոց ի խաւարի շրջելոց են, զի այսուհետև
խաւարին կարգ սուրբ եկեղեցո՛ քրիստոսի, յամենայն ազգ հաւատացելոց. թուլանան,
ի պահոց և ի յաղաւթից, պակասին յոյս հանդերձելոցն, երկեղ դա
տաստանին աստուծոյ, արհամարհի բառնա՛ ճշմարիտ հաւատք յամենայն ա֊
զգաց, տկարանա՛ աստուածպաշտութիւնն, ատեն զպատուիրանն աստուծոյ.
դիմա՛դարձ լինին սուրբ աւետարանին քրիստոսի. և ամենայն ոք հակառակ
գտանին սուրբ պատուիրանացն աստուծոյ, արհամարհեն զբանս սուրբ վարդապետա
ցն, անգոսնեն և հրամանսն կանոնաց սուրբ հայրապետացն, և այնու
բազումք անկանին ի բարձրութեան հաւատոց, և ատեն զդրունս սուրբ
եկեղեցո՛, և ի ծուլութենէ պահոցն և յաղաւթիցն, կուրանան
յաստուածպաշտութեանցն, բազումք մտանեն ընդ լուծովք անիծեաից, վասն
զի ոչ հաւանին խրատու աստուածեղէն բանիցն սուրբ առաջնորդացն,
որդիք անիծանին ի ծնօղացն իւրեանց, առ ի յոչ հնազանդութենէ
զաւակաց ծնօ՛ղքն չարչարին ի ծնընդոց իւրեանց. ցամաքեսցի գ֊
ոյթ սիրո՛ բարեկամաց ի հարց և ի զաւակաց։ Եւ ահա՛ յա֊
յսմհետէ բազում հերձուածք մտանեն յեկեղեցի աստուծոյ սուրբ. ի ծուլ
ութենէ հայրապետաց, վասն զի թուլա՛մորթին և տկարանան, և հօ՛
ատո՛ քննութիւն ոչ առնեն և կան յիմարեալք։ Յաղագս ար֊

247ա

ծաթոյն թողոյն ի բաց զհաւատսն, և պակասին աւրհներգութիւնք
XXի տանէն աստուծոյ։ Երկիւղ և ահ սոսկալի դատաստանին աստուծոյ, յաւ
ուրն ահաւորի որ լինելոց է, փարատեալ խափանին յամենայն
մտաց, մոռանան զհատուցումն արդարոց և մեղաւորացն, վասն
զի մեղսա՛սէրք և ցանկացողք լինելոց են, չար ճանապարհին,
փափաքանաւք երթան ի մեղաց ժողովարանն, զի ահա՛ ի թ
ագաւորաց և յիշխանաց, և յառաջնորդաց ապականելոց է յերկիր, առ֊
աջնորդք և իշխան լինելոց են կաշառա՛սէրք, և ստա՛խօ՛
սք և սուտերդմունք, և ի ձեռս կաշառոցն թիւրեն զդատաստա
նս, իրաւանց աղքատին, և յաղաքս այսորիկ առաւել
բարկանա՛ աստուած ի վերայ նոցա, զի զառաջնորդութիւն և զիշխանութիւնն
ընդ երեսաց վարեն, և ոչ ըստ աստուծոյ։ Եւ տիրեալ իշխանա՛բար
ի վերայ վիճակին, և ոչ ահիւն աստուծոյ, հովել և ուսուցանել որպէս պ֊
ատուիրեաց սուրբ առաքեալն պաւղոս։ Իշխանք և դատաւորք պոռընկա՛
սէրք առաւել քան աստուածա՛սէրք, և ատեցողք լինին սուրբ ամ
ուսնութեանն, և փակին ընդ պոռընկո՛ւթեամբ ախղտին. և սիր
են զկորուստ նմանեաց իւրեանց. մեծարեն զնմանիչսն, և զգո
ղսն յափըշտակեն անիրաւաբար զաշխատողացն ինչսն անողորմ
ի վերայ ուղիղ դատաստանացն։ Որդեակ իմ ահա՛ յայսմ հետէ ի հա֊
կառակութենէ առաջնորդաց, փակելոց են դրունքն սրբոյ եկեղեցո՛,
և վերանան սրբութեան կարգ յամենայն ազգէ. և յաղագս արծաթ
սիրութեան, տան ձեռնադրութիւն բազում անարժանից, և զամենայն
պղծեալս ածեն ի կարգ քահանայութեան։ Եւ յայնժամ պատարագի քրիստոս

247բ

ի ձեռն անարժան քահանայից, և բազումք անարժանութեամբ հաղ
որդին ի նմանէ, ոչ եթէ ի փրկութիւն, այլ ի դատա՛պարտութիւն
և ի կորուստ հոգոյն. և ուր՞ ուրէք ճշմարիտ պատարագաւղ քրիստոսի սուրբ խ֊
որհրդոյն յազգս յազգս որ ի ձեռաց նոցա ողորմի աստուած յաշխարհի։

Որդեակ զսուրբն և զառաքինին վիրաւորեն և զանար
ատն դարձուցանեն ի քահանայութենէ, առ ի չունելո՛ արծաթ, ոչ֊
տան ի ձեռնադրութիւնն. և որպէս ասացաք, յառաջ զչորէ
քտասան ամն ի լինելո՛, միւսումն նշանին, եթէ պակասին
բազումք ի հաւատոց աստուածպաշտութեանց, վասն բազումք ի քահանայից, և ի կրօ՛ն
աւորաց, թուլա՛մորթին ի կրաւնից իւրեանց, լինելոց էն ցան
կա՛սէրք աղտից, կրաւնաւորք փաղչին յանապէն, և ատ
զսուրբ երամս ճգնաւորացն, և զվարս առաջին կրաւնաւորացն, ատեալ
անարգեն, լինին խանկարիչք կարգաց և կրաւնից, փաղ
չին ի ձայնէ սաղմոսերգութեանցն աստուծոյ, այս ամենայն լինելոց է որդեակ
իմ. աղագս այս յղփանան առաջնորդք աշխարհի արծաթսիրութեամբ
և զամենայն անգեալս և զորոշեալս ի շնորհաց որդոյն աստուծոյ, յառաջ կո
չեն, և ածեն զնա՛ ի կարգ քահանայութեան, և ամենայն մերժեալսն գլու
խ և առաջնորդ կացուցանեն ի վերայ ժողովրդեանն աստուծոյ. և ոչ գիտեն զինչ
գործեն, վասն զի կուրանան ի սաստկութենէ արծաթսիրութեանն։
Եւ առաւել ունիմ ասել զայ՛ս. զի ա՛հա՛ այսմհետէ մեծաւ
խոցմամբ վիրաւորելոց է քրիստոս յանարժան քահանայից քան զխաչեալն
և զչարչարեալն ի հրէիցն, զի պակասն ի նոցանէ վիճարելոց է ի սոցանէ,
և լսելոց է եթէ ընկեր, վասն որո՛ մտել այս հարսանիսս. յայն

248ա

ժամ կապեալ ոտիւք և կապել ձեռաւք հանեն զնա՛ ի խաւարն
արտաքին, և զոր ժողովեաց կուտի կորըստեամբ ի վերայ նորա՛։

Որդեակ իմ ահա՛ այս ամենայն լինելոց է յետին ժամանակս. զի արձակեց
աւ սատանա ի ռ ամէ կապանացն զոր կապեաց քրիստոս խաչիւն իւրով,
և յայսմհետէ երևեսցին ճշմարիտ հաւատացեալքն քրիստոսի, կալով ընդդէմ
նորա ի պատերազմ զի ունի պատերազմել ընդ սուրբսն, որք պատուիրանաւն աստուծոյ պ֊
ահեալ կան ի կարգս ճշմարիտ խոստովանութեան քրիստոսի աստուծոյ մերո՛, այս էր
պատճառն որ խաւարեցաւ արեգակն։ Որք կան յազգս ազգս,
այսուհետև լինին արձակումք այլազգա՛ց որդոցն քամա՛,
զաւրքն թուրքաց, ի վերայ ազգացն քրիստոնէից, և ի սուր սուսերի
մաշի ամենայն երկիր սովով և գերութեամբ անցանէ՛ ամենայն ազգ հաւատաց
ելոց քրիստոսի, յանմարդ դառնան բազում գաւառք, բառնալոց
է զաւրութիւն սրբոցն յերկրէ քակտին բազում եկեղեցիք ի հիմանց,
խափանեսցի խորհուրդ խաչին քրիստոսի ի բազմանալ անաւրէնութեանց
ն, խաբանին տաւնա՛խմբութիւնք սրբոց, գըռգռին որդիք
ընդ հարս, ատեցողք լինին հարք առ որդիս, յարիցեն եղբ
արք ի վերայ միմեանց, սպաննութեամբ և արեան հեղութեամբ ջանան
կորուսանել զիրարս։ Ուրանան զգութ և զսէր եղբայրութեան
ն, ցամաքեսցի արիւն եղբայրութեան նոցա, և այսպիսի գործաւք հօ՛֊
ասարակից լինին անաւրինացն. և յազգաց անաւրինաց ծփի
երկիր և ցօղ արեան զգենուն բոյսք անտաստանաց, և զա֊
մս կ սրով և գերութեամբ աւերելոց է երկիր։

Եւ յայնժամ ելց
են ազգն արիականքն որ են փռանգ, և զբազմութեամբ զաւրաւք առ

248բ

ցեն զսուրբ քաղաքն յէրուսաղէմ, և ազատի ի ծառա՛ութենէ սուրբ գերեզմ
անն աստուածընկալ։

Եւ զկնի այսորիկ զամս ծ տագնապի եր
կիր սրով և գերութեամբ ի զաւրացն պարսից, և էպատիկ առ
աւել քան զորս յառաջն կրեցի հաւատացեալք և ահա՛բեկին ամենայն ազ
գ հաւատացելոց քրիստոսի, և ի բազմութենէ նեղութեանցն յուսա՛հատին
զաւրք հռոմա՛եցոց, բազում անցումն և կոտորած կրեն յա֊
զգէն պարսից, և ընդիր ընդիրս ի քաջ զաւրականացն, խողխողեն
սրով և գերութեամբ մինչեւ ի փրկութենէն և յուսա՛հատին զաւրքն
հռոմայեցոց. և զկնի ծ ամացն, սկիզբն առնուն ի զաւրանալ առ֊
սակաւ սակաւ, և ուր ուրեք լինի մնացեալ յառաջին գնդին,
և ամ յամէ, յառաջ գան և հաստատին իբրեւ տեղէ պահ գոլ
ով աշխարհաց և գաւառաց։

Եւ յայնժամ որպէս ի քննո՛ զարթուց
եալ լինի թագաւորն հռոմայեցոց, և հասանէ որպէս զարծիւ ի վերայ զօ՛ր
ացն պարսից, ահագին բազմութեամբ որպէս զաւազ առ եզր ծով
ու։ Ելցէ որպէս զհուր բորբոքեալ, և յահէ նորա դողան ամենայն ա֊
րարածք, և պարսիկ և ամենայն զաւրքն այլազգեացն արասցեն փախ
ուստն իւրեանց յայնկոյս մեծ գետուն ջանունից։

ւ յայնժամ
թագաւորն հռոմայոց տիրելով տիէ ամենայն աշխարհի, զամս բազումս, և նորոգ
ումն առնէ ամենայն երկրի, և շինութեան հիմն արկանի և այնպէս
նորանա՛ նա՛ որպէս զկնի ջրհեղեղին բազմանան ծնունդ մարդ
կան և անասնոց, բղխեսցեն աղբերք զգնացս ջուրց, պտղ
ա՛բերին անտաստանք առաւել քան զառաւել. և այնուհետ
եւ անկանի սովն ի յաշխարհն պարսից զբազում ամս, մինչեւ յարձ

249ա

ակեալ զմիմեանս ուտիցեն. և յահէ զաւրութեան թագաւորին հռոմոց
բազում իշխանք պարսից ելցեն ի քաղաքաց և ի գաւառաց իւրեանց, և առանց
պատերազմի զփախուստն արասցեն յայնկոյս ի ջահուն գետո՛,
և զամենայն ժողովս մըթերից իւրեանց բազմաց, զոսկո՛ և զարծաթո՛, և զամենայն
բազմութիւնս գանձուցն, որպէս զհող կամ զքարակոյտս, այնչափ հա֊
մարով առցեն յաշխարհէն պարսից, և բարձեալ տարցեն յաշխարհն հռոմոց.
և զամենայն մանկունս և զաղջկունս, և զկանայսն տարցեն ի գեր
ութիւն յաշխարհն հռոմա՛եցոց. և հաստատի ամենայն իշխանութիւն երկրի ի նե֊
րքո՛ ձեռին թագաւորին հռոմայոց։

Յայս այսպէս ասաց սուրբ վարդապետն
յոհաննէս, և արձակեալ յղարկեալ զիշխանսն հա՛ոց խաղաղութեամբ
և գնացին յաշխարհն իւրեանց։


§ 112

Արդ ահա՛ մինչև ցայս վարս բազմա՛ջան և աշխատաւ
որ քննութեամբ գտեալ գրեցաք զշարագրական գրեալս, զ
Ճից ամաց, զոր ի բազում ժամանակաց հետա՛ հասու եղաք ըստ այնքա
նեացս տեսողացն և լսողացն, որք էին ի հին ամաց ծնեալք,
և ընթերցողսն առաջին պատգամագրացն որք ականա՛տ

265ա

եսք էին լեալք ամենայն եղելոցս, և նեղութեանցս, յայսոցիկ զոր
վասն մեղաց տուն հա՛ոց, և ահա՛ որ զայս բազում անգամ զմտաւ
ածեալ իմ, վասն այս յետին ժամանակիս գրել զդառնա՛շունչ
ն, զայս սոսկալի բարկութիւնս, զոր կրեաց ազգս հա՛ոց ի գ
իսաւոր և ի պիղծ Եղիմնացոց ազգին թուրքաց, և եղբա
րց իւրեանց հոռոմոց. և վասն այսորիկ հարկ եղև ի մտաց խորհրդուս
իմոյ, անդադար ուզմամբ իբրև զմեծ իմն համարելով,
գտանել զայս գործս . և վասն այսորիկ զօրա՛ժողով արարի
և գրեցի մինչև ցայս վայր զԳ ազգացս և զհայրապետացս և զ
այլ պէ՛սպէ՛ս քննութեանց զազգաց և թագաւորաց զորս յառաջ ասաց
աք, և որ զկնի դեռ ևս ասասցուք զսկիզբն , զոր
ինչ եղև յաւուրս հարցն մերոց, որք էին տեսեալ բազում անգամ
աչաւք իւրեանց. զոր և իմ իսկ խորհեալ զխորհուրդս այս, և Ը ամ
անհանգիստ քննութեամբ կարացի և զայս ամենայն յօ՛ժարեցի ի տես
ութիւն և իմաստենագրութիւն ածել գրով, վասն զի մի ի չարա՛շու
նչ դառնութեան ժամանակս կորիցէ այս ամենայն և մոռասցի. և վասն ա
յսորիկ մաթէոս յուռհա՛եցի, և վանական զաշխատութեան
զգործ իմ ոչինչ համարեցա՛, այլ թողի զայս յիշատակ սիր
ողաց ժամանակա՛գրութեանց, զի յորժամ ի հանդէս քննութեանց ելց
են յաղագս ժամանակաց անցելոցն, դիւրեաւ կարասցեն գտ
անել զժամս և զժամանակս, և բարկութեանն ի վերայ ժամանակացն
գտանիցեն, և այնու զմտօ՛ ածեալ յիշեսցեն զաստուածա՛ս
աստ բարկութիւնն, զորս վասն մեղացն ընկալաք զհատուցումն

265բ

արդար դատաւորէն աստուծոյ. և վասն այսորիկ կողմանց կողմանց
զկորուստ հաւատացելոց, և զխրատս զորս անօրէն ազգաւ
խրատեաց զմեզ տէր աստուած մեր. և ահա՛ որ ոչ կամեցաք զսպ
առնալիսն և զխրատն աստուծոյ մոռացուցանել ի վերայ մեր։ Արդ
արժան է միշտ և հանապազ լսել զխրատն աստուծոյ մերո՛. և դարձեալ
ի նոյն պատուհաս մեղացն դեգերեալ շրջիմք, զորս ընկալաք
ըստ արժանեաց մերոց զհատուցումն. նա՛և այլ ևս ունիմք աս
ել ձեզ ամաց Ձից զաշխատութենէ մաթէոսի յուռհ
աեցո՛ և վանաց երիցու։