Ժամանակագրութիւն Մատթէոսի Ուռհայեցւոյ

Excerpts from the Chronicle of Matthew of Edessa

Main

About the Chronicle

About this edition

Text and translations

Source witnesses

I Yerevan, Matenadaran 1769

This manuscript was copied in 1664 in Tiflis, by a priest called Yakob. It belongs to the second group, and is truncated accordingly. The listing of contents refers to the Chronicle as ‘lacking a beginning’, although the text begins normally with the entry for 401 (952/3); this could reflect the belief of the scribe that the Chronicle originally contained a preface that had been lost, or it could refer to the common inclusion of the end of the Life of Nerses within the other group of manuscripts. There is no reference to missing text after the 1096 entry. This manuscript appears as witness J in the edition of the history of Tʿovma Mecopʿecʿi.

Transcribed ff. 240r-v; 246v-251r; 270r-271r

§
240ա

միշտ և հանապազ ի գինարբուս դեգերին, վասն սիրոյ և֊
ցանկութեան չար և պեղծ ախտին. հայրապետք և եպիսկոպոսունք
և քահանայք և կրօնաւորք արծաթասէրք առաւել քա
ն աստուածասէրք։ Որդեակք իմ ահայ յայսմէ սատանայի կա
մքն առաւել կատարեսցի որդիս մարդկան քան զ
աստուծոյն, և ի ձեռն անարժան պատարագացն որ յայսմ հետէ լին
ելոց է, բարկանայ աստուած ի վերայ արարածոցս ևս առաւ
ել ի վերայ պատարագողին զնա՛, զի անարժանիցն պատարագելոց
է տէր մեր յիսուս քրիստոս, ի անարժան քահանայիցն քան զչարչարելն
և զխաչեալն ի հրէիցն զի արձակեցաւ սատանայ ի
ռ ամէ կապանաց իւրոց զոր կապեաց քրիստոս։ Եւ զայս որ
դեակք իմ պատուիրեմ ձեզ, հառաչանօք սրտիւ լա

240բ

լով և ողբալով, վասն զի քակտին բազումք ի հաւատոց
և պարծանօք ուրանան զքրիստոս, և վասն այսորիկ խա
ւար կալաւ զամենայն արարածս։ Զայս այսպէս ասաց
սուրբ վարդապետն հայոց, վասն բարկութեամբ նշանին, և
այլ բազում ինչ ճառեաց զոր կատարելոց էր ի վերայ
հաւատացելոցս, զոր ահայ ամենայն ինչ , մի աո
մի ի ձեռն ելից կատաղի, և շուն ազգին թուրքաց
անօրէն և պիղծ որդիքն քամայ։

246բ

Յայսմ տոմարիս և֊
ի թուականութեանս հայոց դճ և ձե խաւա
րեցաւ արեգակն և ահաւոր սոսկալի տեսլեա
մբ. վասն զի զոր օրինակ եղեւ խաւարեալ ի խաչ
ելութեանն քրիստոսի, նոյն օրինակաւ ծածկեաց զլոյսն իւր և զխօարեցաւ . և լուսաւորք աշխարհ
իս ի մութն և սեաւ դարձաւ և ամենայն երկինք իբրեւ ըզ
կամար կապեցաւ խաւառն. և եղեւ սեաւացեալ ա
րեգակնն ի մէջ օրէի, և ամենայն աստեղք առ հասարակ
երեւէին, որպէս ի մէջ գիշերի՛ և սաստկացաւ խաւ
արն և մութն և գոչեաց առ հասարակ ամենայն արարածք
և հնչեցին ամենայն լերինք և բլուրք և դողաց սաս
անելով լերինք և ամենայն ապառաժք և երերալով
ծփայր համատարած ծովն ովկիանոս, և սո
ւք առեալ լայր զամենայն որդիս մարդկան։ Եւ եղեւ
ի տեսանելովն զայս ամենայն որդոց մարդկան ահաբե
կեալ լինէին, յերկեղէն որպէս մեռեալ։

Յայնժամ լայր որդի առ հայր իւր, և լայր հա
յր ի վերայ որդոց իւրոց. տղայքն զարհուրեալ ի
յահէն անկանէին ի գիրկս ծնօղացն. մայրքն աղ
էտեալ սաստիկ այրմամբ իբրեւ հրով, լային ըզ
տղայս իւրեանց. և այսպէս ահաբեկեալ կային ամենայն
արարածք, և յերկեղէն պաշարեալ կային և ելս
իրացն ոչ գտանէին, ընդ սոսկալի նշանն զարհու
րեալ հիանային, և ահաբեկեալ կային առ հաս
արակ։

Յայնժամ տէր պետրոս հայրապետն հայոց, և

247ա

թագաւորն յովաննէս ուղարկեալ արք փառաւորք
առ սուրբ հայրապետն հայոց յոհաննէս որ կոչէին կոզե
ռն, վասն զի՛ ի նմանէ գիտասցեն զմեկնութիւնն մեծ
նշանին. զի՛ էր այր սուրբ և զսքանչելի ճգնութեամբ
զարդարեալ, և մեկնիչ հին և նոր կտակարանացն
աստուծոյ, լցեալ վարդապետական շնորհօք։ Իսկ որք առաքեցան
առ վարդապետն հայոց գրիգոր մագիստրոսն որդի
ն վասակայ, և հայկազան մեծս սարգիս, և այլք
ոմանք յազատաց տանն հայոց, և ա՛յլ ի քահանայիցն
զի զերկրորդեալն ահաւոր նշանին գիտասցեն։

Եւ եղև իբրև գնացին առ վարդապետն հայոց,
գտանէին զնա՛ զի դարձեալ կայր ի գետինն ե
րեսք ի վայր ի խոր տրտմութեամբ և թացեալ լին
էր արտասօք զգետինն. և ի սաստկութենէ՛
լալոյն և ի դառն հառաչանացն, որ ելանէր ի բ
երանոյ նորին, ոչ ոք իշխէր ինչ հարցանել զնա՛. վասն
զի՛ տեսանէին զնա՛ ի՛ խորին սուգքս և ա՛հագ
ին տրտմութիւնս և անդադար հեղոյր զարտա
սուն և կոծէր զկուրծս իւր. և յայնժամ նստ
ան իշխանքն հայոց մերձ առ վարդապետին յոհանն
իսի՛, և զզ ժամ աւուրն ոչինչ կեցան խաւ
սել և հարցանել վասն ահաւոր իշխանին, և լային
առ հասարակ ամենայն եկեալն առ նա՛։

Յայնժամ իբրև
ետես վարդապետն հայոց զողբումն ամենայն եկելոցն
բացեալ զբերանն իւր, սկսաւ խօսել հառաչա

247բ

նօք և բազում արտասուօք, և սկսաւ լալ զամենայն ազգս
հաւատացելոցն լալ և զկարգ քահանայականութեան,
և զեղծումն սրբութեան սրբոյ խորհրդոյն, լայր
և զեկեղեցի աստուծոյ, և զքակտումն պատուիրանացն,
ո՛ր ի նմա՛ ծածկեալ կան աստուածեղէնքն։

Եւ սկը
սաւ այսպէս ասել ցիշխանսն հայոց, ո՜վ փառաւոր որ
դիք իմ լուարուք զբանս զայս ի վիրաւոր և ի վշ
տանգեալ յոհաննիսէ. զի ահայ այսօր լցան ռ
ամ չարչարանացն խաչելութեանն քրիստոսի, և արձակ
մանն անօրէն բելիարայ, որ կապեալ էր զնա՛ փըր
կիչն յորդանան գետ, զոր յառաջին նշանէն ցո
ւցաւ մեզ, յառաջ քան դժան ամն զոր ասացաք,
և այժմ դարձեալ, երկրորդեաց, զի նախ երկինք պատառ
եցաւ և երկիրս մթացաւ և ահայ այսմ ամի,
լուսաւորքդ խաւարեցաւ և արարածս, վաս
ն զի յայսմ հետէ ամենայն ազգք հաւատելոց ի խաւ
ար շրջելոց են. զի այսուհետև խաւարին կար
գ սուրբ եկեղեցոյ քրիստոսի, յամենայն ազգաց հաւատացելոց
թուլանան ի պահոց և յաղօթից, պակասին յո
յս հանդերձելոցն, երկեղ դատաստանին աստուծոյ,
արհամարհի բառնայ ճշմարիտ հաւատք յամենայն
ազգաց, տկարանացեն աստուածպաշտութիւնն, ատե
ն զպատուիրանն աստուծոյ, դիմադարձ լինին սուրբ աւետարան
ին քրիստոսի. ամենայն ոք հակառակ գտանին սուրբ պատուիրանին
աստուծոյ, արհամարհեն զբանս սուրբ վարդապետացն։ անգո

248ա

սնեն և հրամանս կանոնացն սուրբ հայրապետացն, և այնու
բազումք անկանին, ի բարձրութեան հաւատո
ց և ատին զդրունս սուրբ եկեղեցոյ, և ի ծուլու
թենէ պահոցն և յաղօթիցն, կուրանան յաստուած
պաշտութեանցն բազումք մտանեն ընդ լծով ան
իծից, վասն զի ոչ հաւանին խրատու աստուածեղէն բա
նիցն սուրբ առաջնորդացն. որդիք անիծանին ի ծ
նօղացն իւրոց առ ի՛ յո՛չ հնազանդութենէ
զաւակաց ծնօղքն չարչարին ի ծննդոց իւ
րեանց. ցամաքեսցի՛ գոյթ սիրոյ բարեկամաց
ի հարց և ի զաւակաց։ Եւ ահայ յայսմհետէ՛
բազում հերձուածք մտանեն յեկեղեցի աստուծոյ սուրբ
ի ծուլութենէ՛ հայրապետաց, վասն զի թուլամորթեն
և տկարանան և հաւատոյ քննութիւնս ոչ առնե
ն և կան յիմարեալք։ Յաղագս արծաթոյն,
թողոյն ի բաց զհաւատն, և պակասին աւրհներգ
ութիւնք ի տանէն աստուծոյ։ Երկիւղ և ահ սոսկալի դատ
աստանին աստուծոյ յաւուրն ահաւորի՛ որ լինելոցն է՛
փարատեալ խափանին յամենայն մտաց. մոռանան ըզ
հատուցումն արդարոց և մեղաւորացն, վասն զի՛
մեղսասէրք և ցանկացողք լինելոց են չար ճանապարհ
ին, փափականօք երթան ի մեղաց ժողովարանն
զի ահայ ի թագաւորաց և յիշխանաց և յառաջնորդապց ա
պականելոց է յերկիր։ յառաջնորդք և իշխան
լինելոց են կաշառասէրք և ստախօսք և սուտ

248բ

երդմունք և ի ձեռս կաշառացն թիւրէն զդատ
աստանս իրաւանց աղքատին և յաղագս այսո
րիկ առաւել բարկանայ աստուած ի վերայ նոցա զի զառա
ջնորդութիւնն և զիշխանութիւնն ընդ երեսաց վ
արեն, և ոչ ըստ աստուծոյ։ Եւ տիրեալ իշխանաբար ի վերայ
վիճակին և ոչ ահիւ նոցա հովել և ուսուցանել, որպէս
ախ
ախ
ախ
պատուիրեաց սուրբ առաքեալն պօղոս։ Իշխանք և դատ
աւորք պոռնկա՛սէրք առաւել քան աստուածասէրք,
և ատեցողք լինին սուրբ ամուսնութեանն և փակին
ընդ պոռնկութեամբ ախղտին և սիրեն զկորուստ ն
մանեաց իւրեանց մեծարեն զնմանիչսն և զգող
սն յափշտակեն անիրաւաբար զաշխատողացն
ինչսն անողորմ ի վերայ ուղիղ դատաստանացն։ Որդ
եակ իմ ահայ այսմ հետէ ի հակառակութենէ
առաջնորդաց փակելոց են դրունք սուրբ եկեղեցոյ և֊
վերանան սրբութեան կարգ ամենայն ազգէ. և յաղագս ար
ծաթսիրութեան, տան ձեռնադրութիւն բազում ան
արժանից, և զամենայն պղծեալս ածեն ի կարգ քահանայու
թեան։ Եւ յայնժամ պատարագի քրիստոս ի ձեռն անարժան քահան
այից, և բազումք անարժանութեամբ հաղորդին ի նմանէ՛
ո՛չ եթէ ի փրկութիւն այլ ի՛ դատապարտութիւն և ի կո
րուստ հոգոյն. և ուր ուրեք եղեցի՛ ճշմարիտ պատարագ
աւղք քրիստոսի սուրբ խորհրդոյն յազգս յազգս որ ի ձե
ռաց նոցա ողորմի աստուած յաշխարհհի։

Որդեակ զսուրբն և զա
ռաքինին վիրաւորին և զանարատն դարձուցա

249ա

նեն ի քահանայութենէ առ ի չունելոյ արծաթս ոչ
տան զձեռնադրութիւնն. և որպէս ասացաք յառաջ ըզ
չորեքտասան ամն ի լինելոյ միւսումն նշանին, ե
թէ պակասին բազումք ի հաւատոց աստուածպաշտութեանց
վասն բազումք ի քահանայից և ի կրօնաւորաց թուլա՛
մորթեն ի կրօնից իւրեանց, լինելոց են ցանկասէրք աղ
տից, փափաք քողք, որոջճալով որոճեն զերգըս
դիւական կրօնաւորք փաղչին յանապատէն
և ատեն զսուրբ երամս ճգնաւորացն և զվարս ա
ռաջին կրօնաւորացն, ատեալ անարգեն և֊
լինին խանքարիչք կարգաց և կրօնից փաղ
չին ի ձայնէ սաղմոսերգութեանցն աստուծոյ. այս ամենայն լինել
ոց է որդեակ իմ. յաղագս այս յղփանան առա
ջնորդք աշխարհի՛ արծաթսիրութեամբ, և զամենայն
անգեալս և զորոշեալս ի շնորհաց որդւոյն աստուծոյ
յառաջ կոչեն և ածեն զնոսա ի կարգ քահանայութեան
և զամենայն մերժեալսն գլուխ և առաջնորդ կացո
ւցանեն ի վերայ ժողովրդեանն աստուծոյ և ոչ գիտեն զի
նչ գործեն վասն զի կուրանան ի սաստկութենէ
արծաթսիրութեանն։

Եւ առաւել ունիմ ասել
զայս. զի ահայ յայսմհետէ մեծաւ խոցմամբ
վիրաւորելոց է քրիստոս յանարժան քահանայից քան
զի՛ խաչելն և զչարչարեալն ի հրէիցն զի պակ
ասն ի նոցանէ վիճարելոց է ի սոցանէ, և լսել
ոց է եթէ ընկեր վասն մտե՛ր այս հարսանիս. յա

249բ

յնժամ կապեալ ոտիւք և կապեալ ձեռօք հա
նեն զնայ ի խաւարն արտաքին, և զոր ժողովե
ացն կուտի կորըստեամբ ի վերայ նորա։

Որդեակ
ք իմ ահայ այս ամենայն լինելոց է յետին ժամանակս
զի՛ արձակեցաւ սատանայ ի ռ ամէ կապանացն զո
ր կապեաց քրիստոս խաչիւն իւրով. և յայսմհետէ ե
րեւեսցին ճշմարիտ հաւատացեալսն քրիստոսի, կալ
ով ընդդէմ նորա ի պատերազմ, զի ունի պատեր
ազմել ընդ սուրբն, քորք պատուիրաննաւն աստուծոյ պա
հպանեալ կան ի կարգս ճշմարիտ խոստովան
ութեան քրիստոսի աստուծոյ մերոյ, այս է՛ր պատճառն որ խաւար
եցաւ արեգակն։ Որք կան յազգս ազգս այսո
ւհետև լինին արձակմունս այլազգեաց անի՛
ծեալ որդոցն քամա՛ պիղծ զօրքն թուրքաց ի
վերայ ազգաց քրիստոնէից, և ի սուր սուսերի մաշի
ամենայն երկիր. սովով և գերութեամբք անցանէ ամենայն ազ
գ հաւատացելոց քրիստոսի յանմարդ դառնան բ
ազում գաւառք, բառնալոց է զօրութիւն սը
րբոցն յերկրէ քակտին բազում եկեղեցիք ի հի
մանց խափանեսցի խորհուրդ խաչին քրիստոսի. ի
բազմանալ անօրէնութեանցն, խափանին տուն
ախմբութիւնք սրբոց. գռգռին որդիք ընդ հա
րս, ատեցողք լինին հարք առ որդիս յարիցեն
եղբարք ի վերայ միմեանց, սպաննութեամբ և արեան
հեղութեամբ, ջանան կորուսանել զիրարս։ Ուրա

250ա

նան զգութ և զսէ՛ր եղբայրութեանն, ցամաքես
ցի արիւն եղբայրութեան նոցա, և այսպիսի գործ
օք հաւասարակից լինին անօրինացն և յազգաց ան
օրինաց, ծփի երկիր և ցօղ արեան զգենուն
բոյսք անտաստանաց, և զամս կ սրով և գեր
ութեամբ, աւիրելոց է երկիր։ Եւ յայնժամ ելցեն
ազգ արիականքն որ են փռանգ և բազմութեամբ
զօրօք առցեն զերուսաղէմ սուրբ քաղաքն, և ազատի ի ծ
առայութենէ սուրբ գերեզմանն աստուածընկալ։

Եւ զկնի այսօրիկ զամս ծ տագնապի երկիր
սրով և գերութեամբ ի զօրացն պարսից, և էպատ
իկ առաւել քան զորս յառաջն կրիցին հաւ
ատացեալք, և ահա՛բեկին ամենայն ազգ հաւատ
ացելոց քրիստոսի. և բազմութենէ նեղութեանցն յուսա՛
հատին զօրք հոռոմացւոց, բազում անցու
մն և կոտորած կրեն յազգէն պարսից. և ընդ
իր ընդիր ի քաջ զօրականացն խողխողեն սըր
ով և գերութեամբ մինչեւ ի փրկութենէ և յուսա՛հ
ատին զօրքն հռոմէացւոց. և զկնի ծ ամացն
սկիզբն առնուն ի զօրանալ առ սակաւ սակ
աւ, և ուր ուրէք լինի մնացեալ յառաջին գը
նտին և ա՛մ յամէ յառաջ գան և հաստատին
իբրեւ տեղէպահ գոլով աշխարհաց և գաւառաց։

Եւ յայնժամ որպէս ի քնոյ զարթուցեա՛լ լինի
թագաւորն հռոմայեցւոցն և հասանէ որպէս զարծիւ

250բ

ի վերայ զօրացն պարսից ահա՛գին բազմութեամբ որպէս
զաւազ առ եզր ծովու։ Ելցէ որպէս զհուր բորբոք
եալ և յահէ նորա դողան ամենայն արարածք և պարսիկ
և ամենայն զօրքն այլազգեացն արասցեն զփախուստ
ն իւրեանց, յայնկոյս մեծ գետոյն ջանունից։

Ե
ւ յայնժամ թագաւորն հռոմայեցւոց տիրելով տիրէ
ամենայն աշխարհի զամս բազումս և նորոգումն առնէ՛
ամենայն երկրի և շինութեան հիմն արկանի, և այնպէս
նորանայ նայ զկնի՛ ջրհեղեղին բազմանան ծը
նունդք մարդկան և անասնոց, բղխեսցեն աղբե
րք գնացս ջուրց. պտղաբերին անտաստանք ա՛
ռաւել քան զառաւել և այնուհետեւ անկան
ի սովն ի յաշխարհն պարսից զբազում ամս մին
չեւ յարձակեալ միմեանս ուտիցեն. և յահէ զօ
րութեան թագաւորին հռոմայեցւոց բազում իշխանք
պարսից ելցեն ի քաղաքաց և ի գաւառաց իւրեանց
և առանց պատերազմի զփախուստն արասցեն յայն
կոյս ի ջահուն գետոց, և զամենայն ժողովս մթերից իւ
րեանց զամաց բազմաց, զոսկոյ և զարծաթոյ, և
զամենայն բազմութիւնս գանձուցն, որպէս զհող կամ զքա
րակոյտս այնչափ համարով առցեն յաշխարհ
էն պարսից, և բարձեալ տարցեն յաշխարհն
հռոմայեցւոց. և զամենայն մանկունս և զաղջկունս
և զկանայսն տարցեն ի գերութիւն յաշխարհն հը
ռոմայեցւոց և հաստատի ամենայն իշխանութիւնն երկրի՛

251ա

ի ներքոյ ձեռին թագաւորին հոռոմայեցւոց։

Զայս այսպէս ասաց սուրբ վարդապետն յոհաննէս,
և արձակեալ յղարկեալ զիշխանսն հայոց խ
աղաղութեամբ և գնացին յաշխարհն իւրեանց։

270ա

Արդ՝ ահայ մինչև ցայս վարս
բազմաջան և աշխատաւոր քննութեամբ գտեալ գրե
ցաք զշարագրական գրեալս զճից ամաց, զորս ի բ
ազում ժամանակաց հետաքննեալ հասու եղաք ընդ
այնքանեացս տեսողացն և լսողացն, որք էին ի հին
ամաց ծնեալքն և ընդ ընթերցողսն առաջին պ
ատգամա՛գրացն որք ականատեսք էին լեալք ամենայն
եղելոցս, և նեղութեանցս այսոցիկ զոր վասն մեղաց տո
ւն հայոց, և ահաւոր զայս բազում անգամ
զմտաւ ածեալ իմ, վասն այս յետինս ժամանակիս գրել ըզ
դառնաշունչ կատարածսն, զայս սոսկալի բա՛
րկութիւնս զոր գկրեաց ազգս հայոց ի գիսաւոր
և ի պիղծ եղիմնացւոց ազգէն թուրքաց և եղբ
արց իւրեանց հոռոմոց. և վասն այսորիկ հարկ ե
ղև ի մտաց խորհրդոյս իմոյ, անդադար յու
զմամբ իբրև զմեծ իմն համարելով, գտա
նել զայս գործս . և վասն այսորիկ զօրաժո
ղով արարի՛ և գրեցի՛ մինչև ցայս վայր զգ ազ
ագացս և զհայրապետացս և զայլ պէսպէս քննութեանց
զազգաց և զթագաւորաց զորս առաջ ասացաք, և֊
որ զկնի՛ դեռևս ասասցուք զսկիզբն կատ

270բ

արածիս զոր ինչ եղև յաւուրս հարցն մերոց
որք էին տեսեալ բազում անգամ աչօք իւրեան
ց զոր և իմ իսկ խորհեալ զխորհուրդս զայս
և ը ամ անհանգիստ քննութեամբ կացի և զայս ամենայն
յօժարեցի՛ ի տեսութիւն և իմաստենագրութիւն
ածել գրով, վասն զի մի ի չարաշունչ դառնութեան
ժամանակս կորիցէ՛ այս ամենայն և մոռասցի՛ և վասն այսորիկ
մաթէոս յուռհայեցի՛, և վանական զաշխատո
ւթեան զգործ իմ ո՛չինչ համարեցայ, այլ թողի՛ զ
այս յիշատակ սիրողաց ժամանակա՛գրութեանց զի՛
յորժամ ի հանդէս քննութեանց ելցեն յաղագս ժամանակ
աց անցելոցն, դիւրեաւ կարասցեն գտանել զժա
մս և զժամանակս և բարկութեանն ի վերայ
ժամանակացն գտանիցեն և այնու զմտաւ ածեալ յիշ
եսցեն զաստուածա՛սաստ բարկութիւնն զորս վասն մեղաց
ն ընկալաք զհատուցումն արդար դատաւո
րէն աստուծոյ. և վասն այսորիկ կողմանց կողմանց զկորուս
տ հաւատացելոց և զխրատս զորս անօրէն ազգ
աւ խրատեաց զմեզ տէր աստուած մեր. և ահայ որ ոչ կամ
եցաք զսպառնալիսն և զխրատն աստուծոյ մոռացուցա
նել ի վերայ մեր։ Արդ՝ արժան է միշտ և հանապազ լսել
զխրատն աստուծոյ մերոյ. և դարձեալ ի նոյն պատուհաս մեղաց
դեգերեալ շրջիմք, զորս ընկալաք ըստ արժանեաց
մերոց զհատուցումն. նա՝ և այլ ևս ունիմք ասե
լ ձեզ ամաց ձից զաշխատութենէ մաթէոսի յուռ

271ա

հացոյ և վանաց իրիցու։