Ժամանակագրութիւն Մատթէոսի Ուռհայեցւոյ

Excerpts from the Chronicle of Matthew of Edessa

Main

About the Chronicle

About this edition

Text and translations

Source witnesses

B Yerevan, Matenadaran 1767

This manuscript was copied in 1623 in Aleppo, by a scribe called Avetik at the school of the vardapet Israyel Hamtʿecʿi. The first several pages, which were meant to contain the beginning of the Chronicle, are blank; the scribe also left blank pages for the lacunae that are common to all texts apart from A. The Chronicle is the only text within the manuscript. It serves as variant Բ for the Vałaršapat edition.

Transcribed ff. 45r-v; 53r-59v; 86r-87v; 220r-224v

§
45ա

միշտ և հանապազ
գինարբուս դեգ
երին, վասն սիրոյ և֊
ցանկութեան չար և֊
պեղծ աղտին.
հայրապետք և֊
եպիսկոպոսք, և քա
հանայք և կրաւնա
ւորք արծաթա
սէրք առաւել
քան աստուածասէր։ Որ
դեակք իմ ահա յայ
սմհետէ սատա
նայի կամքն առա
ւել կատարեսցէ
որդիս մարդկան քան
զաստուծոյն, և ի ձեռն ան
արժան պատարա
գացն որ յայսմ հե
տէ լինելոց է,
բարկանայ աստուած ի վերայ
արարածոց, ևս
առաւել ի վերայ մա
տուցողին զնա զի
յանարժանիցն պա

տարագելոց է քրիստոս
և յանարժանսն բաշ
խի. և առաւելո
ց է տէր մեր յիսուս քրիստոս
ի յանարժան քա
հանայիցն քան
զչարչարեալն և֊
զխաչելեալն ի հը
րէիցն, զի արձակե
ցաւ սատանայ
ի ռ ամէ կապա
նաց իւրոց զոր կա
պեաց քրիստոս։ Եւ
զայս որդեակք իմ
պատուիրեմ ձեզ
հառաչանաւք սըր
տիւ լալով և ողբա
լով, վասն զի քակտին
բազումք ի հաւա
տոց, և պարծանօք
ուրանալն զքրիստոս և֊
վասն այսորիկ խաւ
ար կալաւ զարա
րած։ Զայս այս
պէս ասաց սուրբ վար

45բ

դապետն հայոց,
վասն կատարածի
բարկութեան նշա
նին որ և այլ բա
զում ինչ ճառեաց,
որ կատարելոց էր
ի վերայ հաւատացե
լոցս, զոր ահա ամենայն
ինչ կատարեցաւ
մի աո մի ի ձեռն
ելից կատաղի և
շուն ազգին թուր
քաց անաւրէն և֊
պեղծ որդիքն քա
մա։


53ա
§

Յայսմ տումա
րիս և ի թուակա
նութեանս հայոց
դճձե, խաւարե
ցաւ արեգակն
ահաւոր և սոսկա
լի տեսլեամբ վասն
զի զոր աւրինակ
եղեւ խաւարեալ
ի խաչելութեանն քրիստոսի,
նոյն աւրինակ
ծածկեաց զլոյսն

53բ

իւր և խաւար զգե
ցաւ և լուսաւոր
քն աշխարհիս ի
մութն և սեաւ
դարձաւ և ամենայն
երկինք իբրեւ զկա
մար կամար կապե
ցաւ խաւարն և
եղեւ սեւացեալ
արեգակն ի մէջ
աւրէի և ամենայն աս
տեղք առ հասա
րակ երեւէին որպէս
ի մէջ գիշերի և֊
սաստկացաւ խա
ւարն և մութն
և գոչեաց առ
հասարակ ամենայն արա
րածք և հնչեցին
ամենայն արանք և բը
լուրք և դողաց
սասանելով լե
րինք և ամենայն ապառ
աժք և երերալով
ծփայր համատա

րած մեծ ծոնվն
ովկիանոս, և սուգ
առեալ լայր զամենայն
որդիս մարդկան.
Եւ եղեւ ի տեսանել
զայս, ամենայն որդոց
մարդկան ահայ բե
կեալ լինէին յեր
կիւղէն որպէս մեռեալ։


§

Յայնժամ լայր
որդի հայր իւր,
և լայը հայր ի վերայ
որդոց տղայք,
զարհուրեալ ի յա
հէն անկանէին ի
գիրկս ծնօղացն.
մարքն աղետեալ
սաստիկ այրմամբ
իբրեւ հրով լային
զտղայս իւրեանց և֊
այսպէս ահաբե
կեալ կայր ամենայն արա
րածք և յերկիղէն
պաշարեալ կային,
և ելս իրացն ոչ

54ա

գտանէին ընդ
սոսկալի նշանն
զարհուրեալ հիա
նային և ահաբե
կեալ կա առ
հասարակ։


§

Յայնժամ տէր
պետրոս հայրա
պետն հայոց և֊
թագաւորն յովանէս
յուղարկեալ արք
փառաւորք առ
սուրբ վարդապե
տն հայոց յով
հանէս որ կոչէին
կոզեռն վասն զի ի նը
մանէ գիտասցեն
զմեկնութիւն մեծ
նշանին. զի էր այր
սուրբ և սքանչելի ճգ
նութեամբ զարդարեալ
և մեկնիչ հին և նոր
կտակարանացն աստուծոյ
լցեալ վարդապե
տական շնորհաւք։

իսկ որք առաքե
ցան առ վարդա
վեետն հայոց գը
րիգոր մակիտտրո
ցն որդին վասա
կա և հայկազն
մեծն սարգիս և֊
այլք ումանք յա
զատաց տանն
հայոց և այլ ի քա
հանայիցն զի զեր
կրորդեալ ահա
ւոր նշանին գի
տասցեն։


§

Եւ եղև իբրև
գնացին առ վար
դապետն հայոց
գտանէին զնա
զի դարձեալ
կար ի գետինն
երեսք ի վայր
խոր տրտմութեան
և թացեալ լինէր
արտասուաւք
զգետինն. և ի սաստ

54բ

կութենէ լալոյն
և ի դառն հառա
չանաց որ ելանէր
ի բերանոյ նորա, ոչ
ոք իշխէր ինչ հար
ցանել զցնա. վասն
զի տեսանէին
զնա ի խորին սուքս
և յահագին տրտ
մութիւնս և անդա
դար հեղոյր զար
տասունս, և կո
ծէր զկուրծսն իւր.
և յայնժամ նստան
իշխանքն հայց
մերձ առ վարդա
պետն յոհանիսի
և զվեց ժամ ա֊
ւուրն ոչինչ հա
մարձեկեցան խաւ
սել, և վարցանել
վասն ահաւոր նշա
նին, և լային առ
հասարակ ամենայն
եկեալքն առ նա։


§

այնժամ իբրև
ետես վարդապե
տն հայոց զողբու
մն ամենայն եկելոցն։
Բացեալ զբե
րանն իւր սկսաւ
խաւսել ըհառա
չանաւք և բա
զում արտասու
աւք և սկսաւ
լալ զամենայն ազգս
հաւատացելոց
լալ և զկարգ քա
հանայական և֊
զերղծումն սրբու
թեան սրբոյ խոր
հրդոյն լայր և ե
կեղեցի աստուծոյ, և֊
զքակտումն պատ
ուիրանին, որ ի նմա
ծածկեալ կան
աստուածեղէնքն։


§

ւ սկսաւ այս
պէս ասել ցիշխան
ցն հայոց ով վփա

55ա

ռաւոր որդիք
իմ լուարուք զը
բանս զայս ի վի
րաւոր և ի վշտան
գեալ յոհանիսէ.
զի ահայ այսաւր
լցան ռ ամ չար
չարանաց խաչե
լութեանն և արձակ
ման անաւրէն բե
լիարայ, զոր կա
պեալ զնա փըր
կիչն ի յորդանան
գետ զոր յառ
աջին նշանէն ցու
ցաւ մեզ յառ
աջ քան դժ
ան ամն զոր ասա
ցաք և այնժամ
դարձեալ երկրոր
դեաց զի նախ
երկինք պատառե
ցաւ և երկիրս մը
թացաւ և ահա
յայսմ ամի լուսա

ւորքդ խաւա
րեցաւ և արա
րած, վասն զի
յայսմ հետէ ամենայն
ազգ հաւատա
ցելոց քրիստոսի ի խա
ւար շրջելոց են
զի այսուհետև
խաւարին կարգ
սւորբ եկեղեցոյ
քրիստոսի յամենայն ազգաց
հաւատացելոց
թուլանան ի պա
հոց աղաւթից
պակասին յոյս
հանդերձելոցն,
երկիւղ դատաս
տանին աստուծոյ արհա
մարհի, բառ
նա ճշմարիտ հա
ւատք յամենայն ազ
գաց տկարանա
աստուածպաշտութիւն,
ատեն զպատուի
րանն աստուծոյ դիմա

55բ

դարձ լինին բա
նից սուրբ աւետա
րանին քրիստոսի. ամենայն
ոք հակառակ գը
տանին սրբոց
պատուիրանացն
աստուծոյ, արհամարհ
զբանս սուրբ վար
դապետացն, և
կոսնեն և զհրամանս
կանոնաց սրբոց հա
յրապետացն, և այն
ու բազումք անկա
նին ի բարձրութենէ
հաւատոց, և ատեն
զդրունս սուրբ եկեղե
ցոյ, և ի ծուլութենէ
պահոցն և յաղօթիցն
կուրանան յաստուածպա
շտութեանցն բազումք
մտանեն ընդ լծով
անիծից վասն զի ոչ հա
ւանին խրատու աստուած
եղէն բանիցն սուրբ ա
ռաջնոդացն. որդիք

անիծանին ի ծնօղաց
իւրեանց առ ի յոչ հնա
զանդութեան զաւակաց
ծնօղքն չարչարին ի
ծնընդոց իւրեանց ցա
մաքեսցի գութ
սիրոյ բարեկամաց
ի հարց և ի զաւա
կաց և ահա յայ
սմհետէ բազո
ւմ հերձուածք
մտանեն յեկեղե
ցի աստուծոյ ի ծուլութե
նէ հայրապետաց
վասն զի թուլամոր
թին և տկարանան
և հաւատոյ քննու
թիւն ոչ առնեն և
կան յիմարեալք։

Յաղագս արծա
թոյն ի բաց զհաւա
տն և պակասին աւրհն
երգութիւն ի տանէն
աստուծոյ երկիւղն և ահ
սոսկալի դատաստա

56ա

նին աստուծոյ յաւուրն ա֊
հաւարի որ լինելոցն է
փարացտեալ խափա
նին յամենայն մտաց. մո
ռանան զհատու
ցումն արդարոցն
և մեղաւորացն, վասն
զի մեղսասէրք և ցան
կացողք լինելոց են
չար ճանապարհին
փափաքանաւք եր
թան ի մեղաց ժողո
վարանն, զի ահա ի
թագաւորաց և իշխանաց,
և յառաջնորդաց
ապականելոց է
երկիր առաջնորդ
քն և իշխանք լինե
լոց են կաշառա
սէրք և ստախօսք
և սուտերդմունք
և ի ձեռս կաշառա
ցն թիւրեն զդա
տաստանս իւրեանց
աղքատին, և յա

ղագս այսորիկ ա֊
ռաւել բարկա
նա ի վերայ նոցա աստուած,
զի զառաջնորդու
թիւնն և զիշխանու
թիւնն ընդ երեսաց
վարեն, և ոչ ըստ
աստուծոյ և տիրեալ իշ
խանաբար ի վերայ վի
ճակին և ոչ ահիւն
աստուծոյ հովել, և ու
սուցանել որպէս պա
տուիրեաց սուրբ ա֊
ռաքեալն պօղոս
իշխանք և դատա
ւորք պոռընկա
սէրք, առաւել
քան աստուածասէրք
և ատեցողք լի
նի սուրբ ամուսնու
թեանն, և փակին ընդ
պոռընկութեամբ ախ
տին և սիրեն զկո
րուստ նմանեաց
իւրեանց, մեծարեն

56բ

զմատնիչսն և զգող
սն, յափշտակեն
անիրաւաբար զաշ
խատողացն ինչսն,
անողորմ ի վերայ ուղել
դատաստանացն։

Որդեակ իմ ահա
յայսմ հետէ ի հա
կառակութենէ առ
աջնորդաց, փակե
լոց են դրունք սուրբ
եկեղեցոյ։ և վե
րանան սրբութեամբ
կարք յամենայն ազգէ
և յաղագս արծաթ
սիրութեան տան ձեռ
նադրութիւն բազում
անարժանից և զամենայն
պղծեալս ածեն
ի կարգ քահանայ
ութեան և յայնժամ
պատարագի քրիստոս ի
ձեռն անարժան քա
հանայիցն և բա
զումք անարժանու

թեամբ հաղորդին ի
նմանէ ոչ եթէ ի
փրկութիւն այլ ի դա
տապարտութիւն և ի
կորուստ հոգւոյն
և ուր ուրեք կա ճըշ
մարիտ պատարագօղ
քրիստոսի սուրբ խորհրդոյն
յազգս ազգս որ ի
ձեռաց նոցա ողորմի
աստուած աշխարհի։

Որդեակք և զսուրբ
սն և զառաքինիսն
վիրաւորեն, և զան
արատն դարձու
ցանեն ի քահանայու
թենէ առ ի չունե
լոյ արծաթ ոչ տան
զձեռնադրութիւնն
և որպէս ասացաք յա
ռաջ քան զդժ
ան ամն նշանին եթէ
պակասին բազումք
ի հաւատոց աստուածպաշ
տութեանց, վասն զի բա

57ա

զումք ի քահանայից և ի
կրանաւորաց թու
լամորթին ի կրաւ
նից իւրեանց, լինելոց են
ցանկայ սէրք ախտից
փափաքաւղք որո
ճալով որոճեն զեր
գս դիւական կը
րաւնաւորքն փախ
չեն յանապատէն
և ատեն զսուրբ երա
մս ճգնաւորացն, և
զվարս առաջին կը
րաւնաւորացն ա֊
տել անարգեն. լի
նիցին խանկարիչք
կարգաց և կրաւնից
փախչին ի ձայնէ
սաղմոսերգութեանցն
աստուծոյ այս ամենայն լինելոց է,
որդեակք իմ յազգս
այս յղփանան առա
ջնորդք աշխարհի
արծաթսիրութեամբ
և զամենայն անկեալս և֊

զորոշեալս ի շնոր
հաց որդոյն աստուծոյ յա
ռաջ կոչեն և ածեն
զնոսա ի կարգ քահա
նայական և զամենայն մեր
ժեալսն գլուխ և֊
առաջնորդ կա
ցուցանեն ի վերայ ժո
ղովրդեանն աստուծոյ.
և ոչ գիտեն զինչ
գործեն վասն զի կու
րանան ի սաստկու
թենէ արծաթսի
րութեանն և առա
ւել ունիմ ասել
զայս զի ահա յայսմ
հետէ մեծաւ
խոցմամբ վիրաւո
րելոց է քրիստոս, յանար
ժան քահանայից
քան զխաչեալն և֊
զչարչարեալն ի հը
րէիցն զի պակասն
ի նոցանէ վարժելոց է
ի սոցանէ և լսելոց է

57բ

եթէ ընկեր վասն
որոյ մըտեր յայս
հարսանիսս։

Յայնժամ կապե
ալ ոտիւք և կապե
ալ ձեռաւք հա
նեն զնա ի խաւա
րն արտաքին և զոր
ժողովեցան կուտի
կորստեամբ ի վերայ նորա։
Որդեակք իմ ահա
այրս ամենայն լինելոց է
ի յետին ժամանակս
զի արձակեցաւ աստ.
ի ռ ամէ կապա
նացն զոր կապեաց
քրիստոս խաչիւն իւրով
և յայսմհետէ երեւ
եսցին ճշմարիտ հա
ւատացեալքն քրիստոսի,
կալով ընդդէմ նորա
ի պատերազմ, զի ու
նի պատերազմել
ընդ սուրբսն որք
պատուիրանաւն աստուծոյ

պահպանեալ կան
ի կարգս ճշմարիտ
խոստովանութեան քրիստոսի
աստուծոյ մերոյ որք կան
յազգս այզգս։

Այսուհետև լի
նին յարձակմունք
այլազգեաց անիծե
ալ որդոցն քամայ
պեղծ զաւրքն թուր
քաց ի վերայ ազգաց
քրիստոնէից, և ի սուր
սուսերի մաշի ամենայն
երկիր սովով և գե
րութեամբ անցանէ ամենայն
ազգ հաւատացե
լոց քրիստոսի յանմարդ
դառնան բազում
գաւառք բազռ
նալոց է զաւրու
թիւնք սրբոց յերկրէ
քակտին բազումք
եկեղեցիք ի հիմանց
խափանեսցին խոր
հուրդ խաչին քրիստոսի ի

58ա

ի բազմանալ անաւ
րէնութեանցն խափա
նին տաւնախմբու
թիւնք սրբոցն. գըռ
գռին որդիք ընդ
հարցն, ատեցողք
լին հարք առ որ
դիս, յարիցեն եղ
բարք ի վերայ միմե
անց սպանութեամբ
և արեան հեղու
թեամբ ջանան կո
րուսանել զիրարս
ուրանան զգայու
թիւն և զսէր եղ
բարութեանն, ցամա
քեսցի արիւն եղ
բարութեան նոցա, և֊
այսպիսի գործօք
հաւասակից լինին
անաւրինացն. և֊
յազգաց անաւրի
նաց ծփի երկիր
և ցաւղ արեան զը
գենուն բոյսք

անդաստանաց և֊
զամս վաթսուն
սրով և գերութեամբ
աւերելոց է երկիր։


§

Եւ յայնժամ ել
ցեն ազգն արիա
կանքն որք են ֆռ
անկ և բազմութեամբ
զաւրաւք առցեն
զսուրբ քաղաքն երուսաղէմ
և ազատի ի ծառայ
ութենէ սուրբ գերեզ
մանն աստուածընկալ։


§

Եւ զկնի այսորիկ
զամս ծ տագնա
պի երկիր սրով և֊
գերութեամբ ի զաւ
րացն պարսից, և է
պատիկ քան զորս յա
ռաջ կրեցին հա
ւատացեալքն և֊
ահաբեկին ամենայն ազգ
հաւատացելոց քրիստոսի.
և ի բազմութենէ
նեղութեանցն յուսա

58բ

հատին զաւրք
հռովմայեցւոց,
բազում անցումն
և կոտորած կրեն
յազգէն պարսից
և ընդիր ընդիրս ի
քաջ զաւրականա
ցն, խողխողեն, սը
րով և գերութեամբ մին
չեւ ի փրկութենէ
յուսահատին զաւր
քն հռոմայեցոց։
և զկնի ամացն ըս
կիզբն առնուն ի
զաւրանալ սակաւ
սակաւ, և ուր ու
րեք լինի մնացե
ալ, յառաջին գն
դէն և ամ յամէ
յառաջ գան, և֊
հաստատին, իբրեւ
տեղեպահ, գոլով
աշխարհաց և գա
ւառաց, յայնժամ
որպէս ի քնոյ զարթու

ցեալ լինի թագաւորն
հռոմէացւոց և֊
հասանէ որպէս զար
ծիւ ի վերայ զաւրա
ցն պարսից ահա
գին բազմութեամբ
որպէս զաւազ առ
եզր ծովու ելցէ
որպէս զհուր բորբո
քեալ, և յահէ նորա
դողան ամենայն արար
ածք և պարսիկք
և ամենայն զաւրք այլ
ազգեացն արաս
ցեն զփախուստն
իւրեանց յայնկոյս մեծ
գետոյն ջանունեաց։


§

Եւ յայնժամ թագաւորն
հռոմայեցւոց տի
րելով տիրէ ամենայն
աշխարհի զամս բազումս.
և նորոքումն առնու
ամենայն երկիր, և շինու
թեան հիմն արկանէր
և այնպէս նորանա

59ա

որպէս զկնի ջրհեղե
ղին բազմանան
ծնունդք մարդ
կան և անասնոց,
բղխեսցեն աղ
բիւրք զգնացս
ջրոց պտղաբերին
անդաստանք ա֊
ռաւել. և այնու
հետեւ անկանի սո
վն ի յաշխարհն
պարսից զբազում
ամս, մինչեւ յար
ձակեալ զմիմեանս
ուտիցեն. և յահէ
զօրութեան թագաւորին
հռոմայեցւոց բա
զում իշխանք պար
սից ելցեն ի քա
ղաքաց, և ի գաւա
ռաց իւրեանց և ա
ռանց պատերազ
մի զփախուստն
արասցեն յանկոյս
ջահուն գետոյ, և

զամենայն ժողովս մթէ
րից իւրեանց զամաց բազ
մաց զոսկոյ և զար
ծաթոյ, և զամենայն բազ
մութիւնս գանձուցն
որպէս զհող կամ զքա
րակոյտս այնչափ
համարով առցեն
յաշխարհէն պար
սից և բարձեալ
տարցեն յաշխարհն
հռոմայեցոց. և֊
զամենայն մանկունս և
զաղչկունսն և զկա
նայսն տարցեն ի
գերութիւն յաշխար
հն հռոմայեցոց
աւերակս, և ան
մարդ լինելոց է
տունն պարսից
ի զաւրացն հռոմ
այեցոց, և հաստա
տի ամենայն իշխանութիւն
երկրի ի ներքոյ ձե
ռին թագաւորին հըռո

59բ

մայեցոց։


§

Յայս այսպէս ա֊
սաց սուրբ վարդապե
տն յոհանէս, և֊
արձակեալ յղըր
կեաց զիշխանն հայ
ոց խաղաղութեամբ և
գընացի յաշխարհն
իւրեանց


§
86ա

Արդ ահա մին
չև ցայց վայրս
բազմաջան և֊

աշխատաւոր քն
նութեամբ գտեալ
գրեցաք զշարա
գրական գրեալս,
զՃից ամաց զորս
ի բազում ժամա
նակաց հետա
քննեալ հասու
եղաք. ընդ այն
քանեաց տե
սողացն և լսողա
ցն, որք էին հին
ամաց ծնեալք,
և ընդ ընթերցողսն
առաջին պատ
մագրացս, որք
ականատեսք
էին լեալք ամենայն
եղելոցս, և նե
ղութեանցս ասոցիկ
զոր վասն մեղաց
կրեաց տունն
հայոց և ահա
որ զայս բազում
անգամ զմաւտ

86բ

ածեալ եմ, վասն
այս յետին ժամա
նակին, գրեալ
զդառնաշունչ
կատարածսն զայս
սոսկալի բարկու
թիւնս զոր կրեաց
ազգս հայոց ի գի
սաւոր և ի պիղծ
եղիմնացոց ազգէն
թուրքաց և եղ
բարց իւրեանց հո
ռոմոց և վասն այսո
րիկ հարկ եղև ի
մտաց խորհրդոյս
իմոյ, անդադար
յուզմամբ իբրև
զմեծ իմն համա
րելով գտանել
զայս գործս կա
տարածի. և վասն
այսորիկ զաւրա
ժողով արարի և֊
գրեցի մինչև ցայրս
վայր, զգ ազ

գացս, և զհայ
րապետացս, և֊
զայլ պէսպէ
քննութեանց զազ
գաց և զթագա
ւորաց զորս ա֊
ռաջ ասացաք
յաւուրս հարցն
մերոց, որք էին
տեսեալ բազո
ւմ անգամ աչօք
իւրեանց ՝զոր և իմ
իսկ խորհեալ
զխորհուրդս զայս,
և զը ամ անհան
գիստ կացի, և֊
զայս ամենայն աւժա
րեցի ի տեսութիւն
և ի յատենագրու
թիւն ածեմ գրով
, վասն զի մի ի չարա
շունչ դառնու
թեան ժամանակս
կորիցէ այս ամենայն
և մոռացցի. և վասն

87ա

այսիրիկ մաթէոս
ուռհացի և֊
վանական զաշ
խատութեան զիը
գործ իմ ոչինչ հա
մարեցայ այլ
թողի զայս յիշա
տակ սիրողաց
ժամանակագը
րութեանց, զի յոր
ժամ ի հանդէս
քննութեան ելցեն
յաղագս ժամա
նակաց անցելո
ցն դիւրաւ կա
րասցեն գտա
նել զժամս և֊
զժամանակս և
զկատարածի
բարկութիւնն ի վերայ
ժամանակացն
գտանիցեն, և այ
նու և զմտաւ
ածեալ յիշես
ցեն զաստուածասաստ

բարկութիւնն զորս
վասն մեղացն ընկա
լաք զհատուցու
մն յարդար դա
տաւորէն աստուծոյ.
և վասն այսորիկ կորղ
մանց զկորուստ
հաւատացելոցն,
և զխրատս զոր ա
նաւրէնն ազգաւ
խրատեաց զմեզ
տէր աստուած մեր և֊
ահա որ ոչ կամե
ցաք զսպառնա
լիսն և զխրատն
աստուծոյ մոռացուցա
նել ի վերայ մեր։

Արդ արժան է
միշտ և հանապազ
լսել զխրատն աստուծոյ
մերոյ. և դար
ձեալ ի նոյն պա
տուհասն մե
ղաց դեգերեալ
շիջիմք, զորս ըն

87բ

կալաք ըստ ար
ժանեաց մե
րոց զհատու
ցումն. նա և այլ
ևս ունիմք ա֊
սել ձեզ ամաց
ձից զաշխատու
թենէ մաթէոսի
ուռհացոյ և֊
վանաց երիցու։


§

220ա

ի յամին դճերոր
դի շերորդի ծ
երորդի, ի գիրս այլ
ժողովեցաք զգործ
ժամանակաց ճ
և ծից ամաց, և յայս
մ տեղոջ լռեալ դա
դարեցաք ի յարուե
ստաւոր քննութեն
էս մերմէ վասն զի
այլոց ոմանց թողք
զոր մարտ մտաց,
և պաքարումն խոր
հրդոց և մեր յետ
ելանալով, տեղի
տալով հանճարե
ղացն և իմաստուն

220բ

արուեստաւոր քնն
ողաց ըստ բանի
սրբոյ առաքելոյն
պօղոսի որ ասէ. եթ
է ոք յատենի ելցէ
առաջինն լռեսցէ
և այս եղև ի հայրա
պետութեանն տան
հայոց տեառն գրիգոր
իսի և տեառն բարսեղի
յորժամ եղև առ
աջին սկիզբն երկր
ա՛պատմութեանս և է՛ր
ի հայրապետութեա
նն հռոմոց որ ի կո
ստանդնուպօղիս
նիկօլայ և ի հայրապ
ետութեանն անտիոքա՛
յոհաննու, և հայր
ապետութեանն երուսաղէմի
սիմէոնի և հայրա
պետութեանն աղէք
սանրու յոհաննու
և ի հայրապետութեանն
տանն ասորոց,

աթանասի. և ի յադ
ամայ էին ամք
ժամանակաց զռ
և զՃ և ժ և
արդ զամս ժ ոչ
ինչ արարաք հոգս
վասն այս ժամանա
կագրութեանցս, և թ
ողեալ էաք ի բացեա՛
զարեստ գրչութեանց
և տեսանելով մեր
հանապազ օր զը
աստուածասաստ բարկր
ւթիւնս հեղեալ ի վե
րայ քրիստոնէից,
և ամ յամէ անկե
ալ և գլօրեալ
լինէր զօրութիւն զօր
աց հաւատացելոց
և տեսաք զի ոչ
որ ունէր ի մտի
զայս խնդրել կամ
ի գիրս հաւաքել
զի յապագայիցն,
յիշտակ լիցի այս

221ա

կատարածս և նե
ղութիւնս առ բարի
ժամանակն յորժ
ամ տացէ տէր
աստուած զխոստացեալ
սն յետին ժաման
ակին յորժամ տա
ցէ աստուած հաւատա
ցելոց զժամանակն
որ լի իսկ իցէ ամե
նայն ուրախութեամբ
և ապայ մեր յա
ռաջ եկեալ յայ
նժամ բազում
ուրախութեամբ որպէս
թէ յաստուծոյ այս հըր
ամաեցաւ ինձ
զայս այսպէս ի
գիրս հաւաքեալ
և ապայ գայիցն
թողուլ զայս յիշ
ատակս և թէպէտ
և ոչ է սայ հոգև
որ, հմտութեամբ զար
դարեալ, կամ ար

ուեստ հոգևոր
և կամ շաւեղս առ
աքինութեան ինչ այլ
զխըրատն տեառն զոր
վասն մեղաց ազգ
ի ազգի յանցանօ
ք ի բարկութիւն,
շարժեցաք զտէր
աստուած ի վերա՛ մեր
և ի նմանէ առաք
զխրատս զայս գաւ
ազանաւն նորա՛ և
արդ պարտ և ար
ժան է ոչ մոռան
ալ զսայ որք կեն
դանիքս են ժամա
նակիս այլ գրել
և յիշատակել զսա՛
ծնանելոցն եթէ
այս է մեղաց պտո
ւղն զոր ցանեցի
ն հարքն մեր, և
էպատիկ ժողո
վեցին և վասն այս
որիկ ես մաթէոս

221բ

որ անարժանս եմ
ողորմութեանն աստուծոյ զը
ամս բազումս
քաջաջան քննութեամբ
կացի և արիաբար
մտաւք ի քաղաքս
միջագետաց ուռ
հայ ժողովեալ,
գրեցաք մինչև ցա
յս վայր և զամաց
երեսնից դեռևս
առաջի կա՛ ի գրի
հաւաքեալ և արդ
ահայ այս վարդա
պետաց և կորովի
գիտնականաց էր
գործ և ոչ մերում
տկարութեանցս և կա
մ սակաւ գիտու
թեանցս։ Բայց այս
սովորութիւն է աստուծոյ,
զի ի տկարաց և ի
նուազից գործ ինչ
պիտանացու պահ
անջէ որպէս տեսա

նեմք զերամս մե
ղուացն և զարմա
նք ընդ դասապե
տութիւնսն նոցա եթէ
որպէս յոչինչ
և ի թեթև մարմնո
յն ամենայն որդ
իք մարդկան յագ
ենան քաղցրութ
եամբն նոցա և ի պէ
տս սրբոց մատչին
գործքն նոցայ և յ
առաջա թագաւ
որաց փառաւորի
և կամ մեռեալ
որդն որ գայ և կ
ենդանանա՛, և վ
աստակաւք իւրո
վք ի գոյն գոյնս
զարդարէ զթագ
աւորս և զիշխա
նս և ամենայն եկեղ
եցիք նովաւ հարս
անան պէսպէս
զարդարանօք.

222ա

այսպէս և տկարու
թիւնս մեր համարձակ
ութիւն էառ, և առ
աջի հռետորաց և իմ
աստնոց հզաւրաց
և խորին հանճարե
ղաց և քաջակիրթ
քննողաց խաւսեցաք
զայս և յանձին ար
արաք զմատենա՛
գրութիւնս մեր նոցա՛
վասն զի արկցեն
ի բովս քննութեան
և մեք ոչ ընդ
դիմանամք, վասն
զի մերս ընդդէմ
գիտնակաց ոչ ու
նի դիմագրութիւնս
որպէս և այն թեթև
թռչունն, թէ
պէտ և ձայնովն
ընդդիմանա՛ բա
զմաց այլ մարմն
ով տկարանայ։
այն որ կոչի ծիծ

առն սակայն նա՛
զմերս ունի նմանու
թիւն առ զարմանալի
գործ բնութեանն իւր
ոյ, թէ զիարդ
յոչինչոյ բնակո
ւթիւնս կազմէ և ի բ
արձունս առանց
հիման կառուցա
նէ շաղախաբեր
և շիղաբեր վաստ
ակս հընարով հն
արէ և արմութիւնս
պնտագոյնս հաս
տատէ և որդոց,
իւրոց զընա՛ տացէ
ժառանգութիւնս
զոր և այլ յաղթա
նդամ թռչնոց,
անհնար է զայն
գործել արծուոյ
ասեմ և նմանեաց
նորայ, վասն զի
զայլ քաջութիւնս մեծ
աւ կարողութեամբ

222բ

առնեն հաւքն քա
ջաթռիչքն բայց
զայն զոր գործեա
ց թեթև թռչուն
ն զայն ոչ կարեն
առնել. արդ այս
պիսի օրինակաւս
հանճարեղք և գիտ
նականք զամենայն քննո
ւթիւնս հին և նոր կը
տակարանացն աստուծոյ
կարող են առնել
և ի յայտ բերել ահ
աւոր և լուսաւոր
քննութեամբ բայց զայս
հաւաստապէս
ասացից և առա
նց երկբա՛ութեան,
վասն զի այս որ
ի մէնջ քննեալ,
գծագրեցաւ,
անհնար է եթէ այլ
կարող լինի զայս
գըտանել և կամ
հաւաքումն առն

ել և կամհամուռն
առնել ազգաց և
թագաւորաց, հա
յրապետաց և իշխա
նաց զամենայն ժաման
ակս թուականու
թեամբ ի գիր հաւաք
ել վասն զի վճարե
ալ հատան առա֊
ջինքն որք ականա
տեսք էին ամենայն
ժամանակացն արդ
զայս, ոչ ոք է,
կարող առնել զոր
ինչ մեք արարաք
զի զոր ինչ գըրե
ցաք գրեցաւ զի
զամս հնգետասան
ունէաք զայս,
գործ քննութեանս
զոր ի մատենագր
ութիւնս ընթերցեալ
գտանէաք զթու
ականսն ժամանա֊
կացն ի յիշատակա֊

223ա

րանս գրոցն և ը
նդ ծերսն ի քննո
ւթիւն մտեալ դեգ
երէաք անդադար
քննութեամբ և հաւաք
գրեցաք ի գիրս այս
ինչ։


§

Եւ արդ ես
մաթէոս այսու
եղև ցանկասէր
և կամեցայ դառ
նալ ընդ նոյն
բնաբան պողոտ
այն, զոր օրինակ
ոք ի բազում ժամ
անակաց շըրջեալ
ի վերայ համատա
րած մեծի ծովո
ւն ովկիանոսի և ց
նորեալ բազում նե
ղութեամբ և զկնի ալե
կործութեն երթի
ցէ ի տուն իւր
խաղաղութեամբ և զմտ
աւ ածեալ յիշես

ցէ զսէրն բազում
շահիցն յայնժամ
ոչինչ համարելով
զամենայն ինչսն զոր ի ծ
ովուն նաւակոծե
ցաւ այլ փութա՛
մեծաւ փափաքան
օք դառնալ ի նոյն
ծովագնացութիւնս
այսպիսի օրինակաւս
և մեք դարձցուք ի մեր
թողեալ կէտ գրոյն
և գտաք զբնաբան
ն զառաջին զոր
թողեալ էաք յորժա
մ էաք ի յամս շծ
և արդ սկսաք ասել
զայլ ևս զամաց ի
և եաց և լ՝ լից
ի վճարումն գրոցն
վասն զի աճեալ
թուականութիւնս
հայոց բազում նեղո
ւթեամբ և ի նոյն հայր
ապետութիւնս տեառն։

223բ

գրիգորիսի, և ի թա
գաւորութեանն յուն
աց ալէքսին դարձ
աք յօժարական։
մտաւք և սկսաք առ
ի պատմել զկատար
ածն և զնեղութիւնս
չար ժամանակիս
այսորիկ. և ոչ արարա
ք զսայ ի պէտս սնա
փառութեանց, որպէս
կարծեալ ոմանց այլ
յիշատակս և ի յազդո
ւմն առ ի յապայ
ժամանակին և ոչ
ինչ զմտաւ ածի զտ
կարութիւն մտաց
և զանկարողութեանց
այլ որք կատարե
ալքն են գիտութեամբ
հին և նոր կտակար
անացն աստուծոյ, նք են
կարող քերական,
արուեստիւք զբան
սն սրբել և զամեն

այն զսխալանս բա
նիցն պայծառացո
ւցանել ըստ աստուած
ատուր շնորհացն
որ տուաւ նոցա։
Իսկ մեք ըստ ախ
մար մերոյ գիտու
թեանս զայս քննե
ալ մաքրութեամբ և
գրեցաք զբազում
մատենայ գրութիւնս
զորս գտաք վասն
նեղութեանց ժաման
ակացս այսորիկ
զոր ի տեղիս տեղիս
գրեալ էին և թող
եալ էին զայն ամե
նայն բազում հոգ
ոգեբարձութեամբ և լս
եցաք յայլոց ոմա
նց պատուականաց
որք հասու էին ժա
մանակացն և նեղու
թեանցն և անսխ
ալ հասեալ էին ի վ

224ա

երայ ժամանակացն
և թուականացն։
և ընդ ծերս ուն
էաք խօսայ կարգ
ութիւնս և քննութիւնս
որք տեղեակ էին,
անցեալ ամացն,
ըստ բանի մարգ
արէին որ ասէ հա
րցջիր դու ցարս
ն ասասցեն քեզ
և ընդ ծերսն և պ
տմեսցեն քեզ.
արդ այսպիս օր
ինակաս, անհանգ
իստ եղեալ մեր
և զամենայն հոգս սբա
ղանաց թողեալ է
աք և զամենայն
ցանկութիւնս արհամ
արհեալ էաք և մի
շտ և հանապազ
զայս ունէաք պայքարումն
մտաց զոր դարձե

ալ սկսաք ի գործ
երկրա, պատմութեանս
ըստ երանելի վար
դապետին գրիգորի
նիւսացոյ որ ասէր
դարձեալ ես ծերու
նից յասպարիսի.
զորս և մեր մնացե
ալ յայլոց ոմանց
թողաք զայս քննել
և ահայ տեսանէա
ք զամենեսեան հր
աժարեալ ի պա
տմագրութեանն աս
տի և տեսանէաք
մեք զի ժամանա
կս գնալով գն
այր և հոսմանս և
ծորմունս և պակ
ասութիւնն մեզ
ցուցանէին և զոչ
կալ դադարման
մարդկութեանս ի վերայ
երկրի այլ զփոփո
խմունս յաստեացս

224բ

ի հանդերձեալսն ի յա
յտ բերէին վասն
զի անցաւոր են
ամքս և ժամանակ
քս այսպէս անցա
ւորք են ծնունդք
նորայ և զոր օրին
ակ մշտնջենաւոր
ք են ծնունդք
նորա և երանի որք
հանդիպեսցին այ
նմ ուրախութեանցն
և երանի որք կեր
իցեն ճաշ արքայ
ութեանն աստուծոյ։