Ժամանակագրութիւն Մատթէոսի Ուռհայեցւոյ

Excerpts from the Chronicle of Matthew of Edessa

Main

About the Chronicle

About this edition

Text and translations

Source witnesses

A Yerevan, Matenadaran 1896

This manuscript served as the base text for the editors of the Vałaršapat edition. It is the most complete manuscript of the Chronicle that exists, in that it is the only manuscript to preserve two relatively long passages of text whose absences are noted in several of the other manuscripts. It was copied in 1689 in the Amrdōlu monastery of Bitlis by Yakob Erēcʿ, at the behest of Vardan Bałišecʿi, who was the librarian of the monastery. Matthew’s text is entitled ‘History produced by Matthew the great priest of Edessa. About the Bagratuni kings and many others. Beginning in the year 400, finishing in the year 611.’ It begins with the single-page excerpt from the end of the Life of Nersēs that is characteristic of many manuscripts in its group. A long colophon accompanies the text, in which Yakob Erecʿ states that Matthew wrote the Chronicle at the command of ‘the great Armenian prince Vasil’. It is unclear to whom this could refer. The most well-known candidates would be Goł Vasil of Kesun or his successor, the younger Vasil, but according to Matthew’s own account the elder Vasil died in 1112 and the younger Vasil was driven into exile around 1116, far too early to have sponsored the Chronicle. Another candidate is Vasil Pahlawuni, brother of the katholikoi Grigor III Pahlawuni and Nersēs Šnorhali and lord of Karkar, but although was alive when the text was composed, Matthew does not display any particular focus on Karkar that would render him a likely sponsor. One remaining possibility is Vasil, the deputy ruler of Edessa whose name appears in an inscription on the city walls dated to 1122; as nothing else is known about this Vasil and the timeframe is plausible, he must be considered the most likely sponsor. The text of the Chronicle is followed by the tenth-century history of Yovhannēs Drasxanakertcʿi and a pair of poems of the sixteenth- and early seventeenth-century poet Simēon Aparanecʿi.

Transcript includes ff. 17r–18r; 21v–24r; 35r-35v; 85r-87r

17ա

Ի թուականութեան հայոց նհը յամս
կայսերն յունաց վասլի.
Եղեւ յերկինս ահաւոր նը
շան և սոսկալի, և բար
կութիւն ի վերայ ամենայն արարա֊
ծոց. ի հոկտեմբեր ամսոյ
գ յերրորդ ժամու աւ
ուրն, պատառեցաւ վե
րին հաստատութիւնն
երկնբից յարեւելից կուսէ՝
մինչեւ յարեւմուտս, ընդ
երկուս հերձաւ կապուտ
երկինդ։ և նոցիլոյս քան...պայ
ծառ յերկիր թափեցաւ ի
հիւսիսայի՛ն կողմանէ՛. և
մեծաւ շարժմամբ դող
աց ամենայն երկիր։ և նախ քան
զնուազիլ լուսոյն՝ եղեւ
գոջիւն և թնդիւն ահաւ
որ ի վերայ ամենայն արարածոց. խա֊
ւարեցաւ արեգակն՝ և աս
տեղք երեւեցան որպէս ի
մէջ գիշերի, և սո՛ւգ զգե֊
ցան ամենայն երկիր, և դա՛ռն
արտասուօք աղաղակէ
ին ամենայն ազինք ա՛ռ
աստուած։ Եւ ապա յետ երեք
աւուր՝ ժողովեցան ամենայն
իշխանք և ազատքն հրա֊
մանաւ թագաւորին հայ
ոց յովանիսի։ և եկեալ ա֊
ռաջի սուրբ վարդապետին

յօհաննու կոզեռանն, որ
է՛ր ա՛յր աստուածազգեա՛ց և հրեշ
տակակրօն, և լի՛ իսկ առաքե֊
լակա՛ն և մարգարէակա՛ն գը֊
րոց գիտութեամբ։ Եւ յորժամ ե֊
կին իշխանքն հայո՛ց՝ հարցա֊
նել զնա՛ և իմանալ վասն հրաշա֊
լի տեսլեանն և նշանին։ և տե֊
սին զսուրբ վարդապետն յօհաննէս՝
անկեալ ի վերայ երեսաց իւ֊
րոց տրտմութեամբ, և լա՛յր դա՛ռ
նապէս։ Եւ ի հարցանելն
նոցա, նա՛ դա՛ռն ոգո՛վ, և ա֊
ղիողորմ հառաչանօք՝
ե՛տ պատասխանի և ասաց։
Ո՜վ որդի՛ք, լուարու՛ք ինձ՝
վա՛յ և եղու՛կ է ամենայն մարդկան
զի ահա այսօ՛ր հազա՛ր ա՛մ է
կապանացն սատանայի՝ զոր
կապեաց տէրն մեր յիսուս քրիստոս խա֊
չիւն իւրով սրբով, մանաւ
անդ իւր սուրբ մկրտութեամբն
ի յորդանան գետն։ Եւ
ա՛րդ արձակեցաւ սատա֊
նայ ի կապանաց իւրոց,
ըստ վկայութեան տեսլեանն
յօհաննու աւետարան
չին։ որպէս ասաց նմա հը֊
րեշտակն աստուծոյ, թէ ռ ա՛մ կա֊
պեսցի սատանայ, և դա՛ր
ձեալ արձակեսցի ի կապա֊
նաց իւրոց։

17բ

Եւ ահա այսօր արձակեցաւ
սատանա՛յ ի հազա՛ր ամէ կա֊
պանաց իւրոց։ որ հայոց
թուականն ն և հը ամ է։
և կա՛լ զառաջինն շծբ որ
լինի ռ և լ ամէ՛։ զերեսուն
ա՛մն տո՛ւր յառաջ քան ըզ
մկրտութիւնն, և կա՛լ զհազարն
մինչեւ ցայսօր։ Եւ ա՛րդ վասն
այսորիկ եղեւ պատառումն
երկնից։ Եւ ահա յայսմհե֊
տէ ոչ ոք կարասցէ կա՛լ հաս
տատուն ի հաւատս քրիստոսի,
և ի պատուիրանսն աստուծոյ։
Ո՜չ հայրապե՛տ, և ո՜չ վարդա֊
պետ։ ո՜չ եպիսկոպոս, և ոչ
քահանայ։ ոչ աբեղայ,
և ոչ կրօնաւոր, ոչ իշխա՛ն
և ոչ ժողովուրդ։ իշխա
նք յարենան ի գո՛ղս, և յաւ
ազակս և ի յափշտակօղս։
Դատաւորք ի կաշառս
և յանիրաւ դատաստանս։
Կրօնաւորք թողուն զանա֊
պատս և զմենաստանս,
և յաշխարհի սբաղմունս
դեգերին, և շրջին ընդ
փողոցս և ի մէջ կանանց,
ատեն զաղօթս, և թողուն
զկարգս կրօնաւորութեան
իւրեանց, սիրեն զվարս աշ
խարհի, և զհետ երթան գո֊

վեստից մարդկան։ Որոճա֊
լով որոճեն զդիւական երգս,
և փքացեալ ի վերա ընկե֊
րացն ասելով, թէ ես կցու՛րդ
և մեղեդի՛ գիտեմ և դու
ո՜չ. և այսու պատճառ
աւ՝ պղտորեն զկարգ
ժամատեղացն։ լինին
և բազումք ուսումնա֊
տեացք, ձո՛յլք՝ և դատ
արկաբանք, տրտնջօղք՝
և ամբաստանօղք, և
ու՛ր ուրեք երեւի ճշմար
տութիւն ի մարդիկ։ Զի
լինին կամապա՛շտք՝ ան
ձնասէ՛րք՝ և ընկերատե
ացք, շոգմոգք քսու՛ք
ստախօ՛սք՝ հպա՛րտք, վ
փառասէ՛րք անձնահ
ա՛ճք ինքնահաւա՛նք
որկորամո՛լք, գինէսէ՛րք
և ցանկասէ՛րք։ Որդեակք
իմ ահա՛ յայսմհետէ խափա֊
նեսցի փառաբանութիւնն
աստուծոյ ի մարդկանէ՛, և ոչ
երեւի ճշմարտութիւն
առ մարդիկք։ Այլ և
իշխանք պի՛ղծ և մեծ
ախտիւ յանդգնեալ
և մոլորեալ. թողուն ըզ
հոգս շինութեան տանց, և
զյաջողուածս գործոց, և

18ա

միշտ և հանապազ ի գինարբուսն
դեգերին, վասն սիրոյ և ցանկութեան
չար և պիղծ ախտին. հայրապետք և֊
եպիսկոպոսունք, և քահանայք և կրօնաւո՛րք,
արծաթասէ՛րք առաւել քան աստուածասէրք։
Որդեակք իմ ահա յայսմհետէ
սատանայի կամքն առաւել կատարեսցի
յորդիս մարդկան քան զաստուծոյն։ և ի
ձեռն անարժան պատարագողա՛ցն որ
յայսմ հետէ լինելո՛ց է, բարկա
նայ աստուած ի վերայ արարածոցս, ևս առաւել
ի վերայ մատուցողին զնայ, զի յանար
ժանիցն պատարագելոց է քրիստոս, և յանար
ժանսն բաշխի. և առաւել վիրաւո
րելոց է տէր մեր յիսուս քրիստոս ի յանարժա՛ն
քահանայիցն, քան զչարչարիլն և զխա
չիլն ի հրէից, զի արձակեցաւ
սատանայ ի ռ ամէ կապանա՛ց իւրոց
զոր կապեաց քրիստոս։ Եւ զայս որդեակք
իմ պատուիրեմ ձեզ հառաչա
նօք սրտիւ լալո՛վ և ողբալով,
վասն զի քակտին բազումք ի հաւա
տո՛ց, և պարծանօք ուրանան
զքրիստոս, և վասն այսորիկ խաւար կալաւ
զամենայն արարածս։ Զայս այսպէս
ասաց սուրբ վարդապետն հայոց վասն կա
տարածի բարկութեան նըշանին,
և այլ բազում ինչ ճառեաց, որ
կատարելո՛ց էր ի վերայ հաւատացե
լոցս, զոր ահա ամենայն ինչ կատարե
ցաւ մի աո մի ի ձեռն ելից կա
տաղի և շուն ազգին թուրքաց,

անօրէն և պիղծ որդւոցն քամա՛։

21բ

Յա՛յսմ տումարիս և ի թվականութեանս
հայոց ն և ձե խաւարեցաւ արեգակն,
ահաւոր և սոսկալի տեսլեամբ.
վասն զի զոր օրինակ եղեւ խաւարեալ
ի խաչելութեանն քրիստոսի, նոյն օրինակաւ
ծածկեաց զլոյսն իւր և խաւա՛ր
զգեցաւ. և լուսաւորքն աշխարհիս
ի մութն և ի սեաւ դարձան, և ամենայն
երկինք իբրեւ զկամա՛ր կամար կա
պեցաւ խաւարաւն. և եղեւ սեւա
ցեա՛լ արեգակն ի մէջ օրէի, և֊
ամենայն աստեղքն առ հասարա՛կ ե
րեւէին որպէս ի մէջ գիշերի. և սաստ
կացաւ խաւարն և մո՛ւթն, և֊
գոչեաց առ հասարակ ամենայն արարածք, և֊
հընչեցին ամենայն լերինք և բլուրք,
և դողա՛ց սասանելով լերինք և֊
ամենայն ապառա՛ժք, և երերալով
ծփա՛յր համատարա՛ծ մեծ ծո՛վն

ովկիանոս, և սուգ առեալ լայր
զամենայն որդիս մարդկան։ Եւ եղեւ ի տե
սանել զայս ամենայն որդւոց մարդկան,
ահաբեկեա՛լ լինէին յերկիւղէն
որպէս մեռեալ։

Յայնժամ լայր
որդի առ հայր իւր, և լայր հայր
ի վերայ որդւոց. տղայք զարհու
րեալք ի յահէն, անկանէին ի֊
գիրկս ծնօղա՛ցն. մարքն աղետեալ
սաստիկ վառմամբ իբրեւ հրով,
լային զտղայս իւրեանց. և ա՛յսպէս
ահաբեկեալ կային ամենայն արարածք,
և յերկիւղէն պաշարեալ կային,
և ելս իրացն ոչ գտանէին ընդ
սոսկալի նշանն, զարհուրեալ
հիանային և ահաբեկեալ կային
առ հասարակ։

Յայնժամ տէր պետրոս հայրապետն հայ
ոց, և թագաւորն յովհանէս յուղարկեալ
արք փառաւորք առ սուրբ վարդապետն
հայոց յօհանէս որ կոչէին կոզե՛ռն,
վասն զի ի նմանէ գիտասցեն զմեկ
նութիւն մեծ նշանին։ զի էր այր
սուրբ և սքանչելի, ճգնութեամբ զար
դարեալ, և մեկնիչ հին և նոր կտա
կարանացն աստուծոյ։ լցեալ վարդապետակա՛ն
շնորհօք։ Իսկ որք առաքեցա՛ն առ
վարդապետն հայոց, գրիգոր մագիստ
րոսն որդին վասակայ, և հայկազնին
մեծն սարգիս, և այլք ոմանք յազա
տաց տանն հայոց, և այլք ի քահանայի՛ցն
զի զերկրորդելն ահաւոր նշանին

22ա

գիտասցեն։

Եւ եղև իբրև գնացին առ
վարդապետն հայոց՝ գտանէին զնա,
զի դարձեալ գկայր ի գետինն
երեսք ի վայր ի խո՛ր տրտմութեան,
և թացեալ լինէր արտասուօք զգե
տինն. և ի սաստկութենէ լալոյն և ի
դառն հառաչանա՛ց որ ելանէր
ի բերանոյ նորին՝ ոչ ոք իշխէր
ինչ հարցանել ցնայ. վասն զի տեսա
նէին զնա ի խորին սուգս, և յահա
գին տրտմութիւնս, և անդադա՛ր
հեղոյր զարտասուսն, և կոծէր
զկուրծսն իւր. և յայնժամ նստան
իշխանքն հայոց մերձ առ վարդապետն
յովհանէս, և զվեց ժամու աւուրն
ոչինչ համարձակեցան խօսել,
և հարցանել վասն ահաւոր նշանին.
և լային առ հասարակ ամենայն եկեալքն
առ նայ։

Յայնժամ իբրև ետես
վարդապետն հայոց զողբումն ամենայն եկե
լոցն, բացեալ զբերանն իւր ըսկ
սաւ խօսել հառաչանօք, և֊
բազում արտասուօք, և սկսաւ
լա՛լ զամենայն ազգս հաւատացելոց։
լա՛յր և զկարգ քահանայակա՛ն, և
զեղծումն սրբութեան սրբոյ խոր
հրդոյն, լայր և զեկեղեցի աստուծոյ, և
զքակտումն պատուիրանին, որ ի նմա
ծածկեա՛լ կան աստուածեղէնքն։

Եւ սկսաւ այսպէս ասել ցիշ
խանսն հայոց, ո՜վ փառաւոր

որդիք իմ, լուարուք զբանս զայս
ի վիրաւո՛ր և ի վշտագնեալ յոհա
նիսէ. զի ահա այսօր լցան ռ ամ
չարչարանացն քրիստոսի խաչելութեանն։
և արձակմանն բելիարա՛յ, զոր կա
պեալ էր զնա փրկիչն ի յորդանան,
գետ, զոր յառաջին նշանէն ցուցաւ
մեզ յառաջ քան զXXXXXXXXվեց ամն
զոր ասացաք։ Եւ յայնժամ դարձեալ երկրորդեաց
զի նախ երկինք պատառեցաւ, և երկի
րս մթացաւ. և ահա յայսմ ամի լու
սաւորքդ խաւարեցան և ամենայն ա
րարածք, վասն զի յայսմ հետէ ամենայն
ազգացք հաւատացելոցն քրիստոսի ի խաւա՛ր
շրջելոց են. զի այսուհետև խաւա
րին կարգք եկեղեցւոյ քրիստոսի, յամենայն ազգաց հաւա
տացելոց, թուլանան ի պահոց և
յաղօթից, պակասին յոյս հանդեր
ձելոցն, և երկիւղ դատաստանին
աստուծոյ արհամարհի, բառնա՛ ճշմարիտ հաւ
ատք յամենայն ազգաց, տկարանայ
աստուածպաշտութիւնն, ատեն զպատուի
րանն աստուծոյ, դիմադա՛րձ լինին բանից
սուրբ աւետարանին քրիստոսի. ամենայն ոք հա
կառակ գտանին սրբոց պատուիրա
նացն աստուծոյ, արհամարհեն զբանս
սուրբ վարդապետա՛ցն, անկոսնեն և զհրա
մանս կանոնաց սրբոց հայրապետա՛ցն, և
այնու բազումք անկանին ի բարձրութենէ
հաւատոց, և ատեն զդրունս սուրբ
եկեղեցւոյ, և ի ծուլութենէ պահոցն և֊
յաղօթիցն կուրանան յաստուածպաշտութեանցն.

22բ

բազումք մտանեն ընդ լծով անիծից,
վասն զի ո՜չ հաւանին խրատու աստուածե
ղէն բանիցն սուրբ առաշնորդա՛ցն
որդիք անիծանին ի ծնօղաց իւրեանց,
առ ի յոչ հնազանդութենէ զաւա
կաց։ ծնօղքն չարչարին ի ծնընդոց
իւրեանց. ցամաքեսցի գութ սիրոյ
բարեկամա՛ց ի հա՛րց և ի զաւակաց.
և ահա՛ յայսմհետէ բազում հեր
ձուածք մտանեն յեկեղեցի աստուծոյ ի֊
ծուլութենէ հայրապետա՛ցն վասն զի թուլա
մորթին և տկարանան, և հաւատոյ
քննութիւն ոչ առնեն։ և կան յիմարեալք։
Յաղագս արծաթոյն թողուն ի բաց
զհաւա՛տն, և պակասին աւրհներգու
թիւնք ի տանէն աստուծոյ։ երկիւղն և ա՛հ
սոսկալի դատաստանին աստուծոյ յաւ
ուրն ահաւորի՛ որ լինելո՛ցն է,
փարատեալ խափանին յամենայն մտաց.
մոռանան զհատուցումն արդա
րոցն և մեղաւորա՛ցն, վասն զի մեղ
սասէրք և ցանկացողք լինելոց են
չար ճանապարհին, փափաքանօք
երթան ի մեղաց ժողովարանն,
զի ահա ի թագաւորա՛ց և յիշխանաց և յառաջ
նորդաց՝ ապականելո՛ց է երկիր. առաջ
նորդքն և իշխանքն լինելոց են կա
շառասէ՛րք և ստախօ՛սք, և սուտ
երդմունք, և ի ձեռս կաշառացն
թիւրեն զդատաստանս իրաւանցն աղքա
տին, և յաղագս այսորիկ առաւել բարկա
նայ աստուած ի վերայ նոցա, զի զառաջնորդու

թիւնն և զիշխանութիւնն ընդ երեսա՛ց
վարեն, և ոչ ըստ աստուծոյ։ և տիրեալ իշ
խանաբար ի վերայ վիճակին, և ոչ ա֊
հիւն աստուծոյ հովուել և ուսուցանել, որպէս
պատուիրեաց սուրբ առաքեալն պօղոս. իշ
խանք և դատաւորք պոռնկասէ՛րք,
առաւել քան աստուածասէրք։ և ատե
ցողք լինին սուրբ ամուսնութեանն, և֊
փակին ընդ պոռնկութեան ախ
տին։ և սիրեն զկորուստ նմա
նեաց իւրեանց, մեծարեն զմատնիչ
սն և զգողսն, յափշտակեն անի
րաւաբար զաշատողացն զինչ
սն, անողորմ ի վերայ ուղղել դա
տաստանացն։ Որդեակք իմ
ահա յայսմ հետէ ի հակառա
կութենէ առաջնորդա՛ց՝ փակե
լոց են դրունք սուրբ եկեղեցւոյ, և վե
րանան սրբութեան կարգք յամենայն
ազգէ։ և յաղագս արծաթսիրութեան
տան ձեռնադրութիւն բազում ան
արժանից։ և զամենայն պղծեալսն
ածեն ի կարգ քահանայութեան։ և֊
յայնժամ պատարագի քրիստոս ի ձեռն ան
արժան քահանայիցն, և բազումք
անարժանութեամբ հաղորդին ի նմա
նէ, ոչ եթէ ի փրկութիւն, այլ ի դա
տապարտութիւն, և ի կորուստ հոգ
ւոյն, և ուր ուրեք կա՛ ճշմարիտ պատարագ
օղ քրիստոսի սուրբ խորհրդո՛յն յաղագս ազգիս
որ ի ձեռն նոցա ողորմի աստուած աշխարհի։
Որդեակք զսուրբսն և զառաքինի՛սն

23ա

վիրաւորե՛ն՛, և զանարատն դար
ձուցանեն ի քահանայութենէ, առ ի֊
չունելոյ արծաթ ոչ տան զձեռ
նադրութիւն. և որպէս ասացաք յառաջ
քան զդժան ամն ի լինելոյ միւ
սումն նշանին եթէ պակասին
բազումք ի հաւատոց աստուածպաշտու
թեանց, վասն զի բազումք ի քահանայից և ի կրօ
նաւորաց՝ թուլամորթին ի կրօ
նից իւրեանց, լինելոց են ցանկասէ՛րք
ախտից, փափաքո՛ղք, որոճալով
որոճեն զերգս դիւակա՛ն. կրօ
նաւորքն փախչին յանապատէ՛ն՝
և ատեն զսուրբ երամս ճգնաւորացն,
և զվարս առաջին կրօնաւորացն,
ատեալ անարգեն լինիցին խանկա
րիչք կարգաց և կրօնից, փախչի՛ն
ի ձայնէ սաղմոսերգութեանցն աստուծոյ.
այս ամենայն լինելոց է որդեա՛կք իմ
յազգս այս, յղփանան առաջնոր
դք աշխարհի, արծաթսիրութեամբ, և զամենայն
անկեալս և զորոշեալս ի շնորհաց
որդւոյն աստուծոյ յառաջ կոչեն, և ածեն
զնոսա ի կարգս քահանայական, և զամենայն մեր
ժեալսն՝ գլուխ և առաջնորդ
կացուցանեն ի վերայ ժողովրդեանն
աստուծոյ. և ոչ գիտեն զինչ գործեն,
վասն զի կուրանան ի սաստկութենէ
արծաթսիրութեանն. և առաւել ու
նիմ ասել զայս. զի ահա՛ յայսմհե
տէ մեծաւ խոցմամբ վիրաւորե

լոց է քրիստոս յանարժան քահանայիցն, քան զխա
չիլն և զչարչարիլն ի հրէից։ զի պա
կասն ի նոցանէ վճարելոց է ի սոցանէ։
և լսելոց է եթէ ընկեր, վասն որոյ մտեր
յայս հարսանի՛սս։ Յայնժամ կապեալ
ոտիւք և կապեալ ձեռօք հանեն զնա
ի խաւարն արտաքին, և զոր ժողովեացն
կուտի՛ կորստեամբ ի վերայ նորա։ Որդեակք
իմ ահա այս ամենայն լինելո՛ց է ի յետին
ժամանակս. զի արձակեցաւ սատանայ ի ռ ամէ
կապանա՛ցն, զոր կապեաց քրիստոս խաչիւն
իւրով. և յայսմհետէ երեւեսցին ճշմարիտ
հաւատացեալքն քրիստոսի, կալով ընդդէմ
նորա ի պատերազմ, զի ունի պատերազմել ընդ սուրբսն,
որք պատուիրանաւն աստուծոյ պահպա
նեալ կան ի կարգս ճշմարիտ խոստովանութեանն
քրիստոսի աստուծոյ մերոյ, որք կան յազգս ազգս ։ Այսուհետև լինին
յարձակմունք այլազգեաց պիղծ զօրքն
թուրքաց անիծեալ որդւոցն քամայ,
ի վերայ ազգաց քրիստոնէի՛ց, և ի սուր
սուսերի մաշի ամենայն երկիր սովով և֊
գերութեամբ անցանէ ամենայն ազգ հաւ
ատացելոցն քրիստոսի. յանմարդ դառ
նան բազում գաւառք, բառնալոց է
զօրութիւնք սրբոց յերկրէ, քակտին
բազում եկեղեցիք ի հիմանց, խափանեսցի
խորհուրդ խաչին քրիստոսի ի բազմանալ
անօրէնութեանցն, խափանին տօնա
խըմբութիւնք սրբոցն։ գրգռին որ
դիք ընդ հարցն, ատեցողք լինին
հարք առ որդիս, յարիցեն եղբա

23բ

րք ի վերայ միմեանց սպանութեամբ և
արեան հեղութեամբ ջանան կորու
սանել զիրեարս։ ուրանան զգութ
և զսէր եղբայրութեանն, ցամաքես
ցի արիւն եղբայրութեան նոցա, և այս
պիսի գործօք հաւասարակի՛ց լի
նին անօրինացն. և յազգաց անօ
րինաց ծփի երկիր, և ցօղ արեան
զգենուն բոյսք անդաստանա՛ց։
և զամս կ սրո՛վ և գերութեամբ աւե
րելո՛ց է երկիր։

Եւ յայնժամ ելցեն ազգն արի
ականք որք են ֆռանգ, և բազմութեամբ
զօրօք առցեն զսուրբ քաղաքն երուսաղէմ, և ա֊
զատի՛ ի գերութենէն սուրբ գերեզմանն
աստուածընկա՛լ։

Եւ զկնի այսորիկ զամս ծ տագնա
պի երկիր ի զօրացն պարսկա՛ց սրով
և գերութեամբ, և էպատիկ առաւել
քան զորս յառաջ կրեցին հաւատա
ցեալք, և ահաբեկին ամենայն ազգք հա
ւատացելոց քրիստոսի։ և ի բազմութենէ նե
ղութեանցն յուսահատին զօրք հռով
մայեցւո՛ց, բազում անցումն և կոտո
րած կրեն ի յազգէն պարսի՛ց. և֊
ըտիր ընտիրս ի քաջ զօրականացն
խողխողեն սրով և գերութեամբ, մին
չեւ ի փրկութենէ յուսահատին զօրքն
հռովմայեցւո՛ց. և զկնի ամացն
սկիզբն առնուն ի զօրանալ առ
սակաւ սակաւ։ և ու՛ր ուրեք

լինի մնացեալ յառաջին գընդէն,
և ամ յամէ յառաջ գան և հաստա
տին իբրեւ տեղապահ գոլով աշ
խարհաց և գաւառա՛ց։ Յայնժամ
որպէս ի քնոյ զարթուցեալ լինի թագաւորն հռո
մէացւոց, և հասանէ որպէս զար
ծիւ ի վերայ զօրացն պարսից. ահա
գին բազմութեամբ որպէս զաւազ առ
եզր ծովու, ելցէ որպէս զհուր բոր
բոքեալ, և յահէ նորա դողան ամենայն արարածք,
և պարսիկք, և ամենայն զօրք այլազգեացն
արասցեն զփախուստ իւրեանց յայն
կոյս մեծ գետոյն ջահունեաց։ և֊
յայնժամ թագաւորն հռոմայեցւոց,
տիրելով տիրէ ամենայն աշխարհի զամս
բազումս. և նորոգումն առնու ամենայն
երկիր, և շինութեան հիմն արկանէ,
և այնպէս նորանայ որպէս զկնի ջրհե
ղեղին. բազմանան ծնունդք մարդ
կան և անասնո՛ց, բղխեսցեն աղբեւրք
զգնացս ջրոց։ պտղաբերին անդաս
տանք առաւել քան զառաջինն. և
այնուհետեւ անկանի սով ի յաշխարհն
պարսի՛ց զբազում ամս, մինչեւ յարձա
կեալ զմիմեանս ուտիցե՛ն։ և յահէ
զօրութեան թագաւորին հռովմայեցւո՛ց,
բազում իշխանք պարսից ելցեն ի֊
քաղաքաց և ի գաւառաց իւրեանց,
և առանց պատերազմի զփախուստ ա֊
րասցեն յայնկոյս ջահուն գետոյ,
և զամենայն ժողովս մթերից իւրեանց զամաց

24ա

բազմաց, զոսկոյ և զարծաթոյ, և֊
զամենայն բազմութիւն գանձուցն, որպէս
զհո՛ղ կամ զքարակոյ՛տս անչափ հա
մարով առցեն յաշխարհէն պարսից,
և բարձեալ տարցեն յաշխարհն հռով
մայեցւոց։ և զամենայն մանկունս և֊
զաղջկունս և զկանայս տարցեն
ի գերութիւն յաշխարհն հռոմայեցւոց. աւե
րա՛կս և անմա՛րդ լինելոց է տունն
պարսից ի զօրացն հռովմայեցւոց։
և հաստատի ամենայն իշխանութիւն երկրի, ի֊
ներքոյ ձեռին թագաւորին հռոմայեցւոց։

զայս Այսպէս ասաց սուրբ վարդապետն յոհանէս
և արձակեալ յուղարկեաց զիշխան
սն հայոց խաղաղութեամբ, և գնացին
յաշխարհն իւրեանց։

35ա

Արդ՝ ահա մինչև ցայս վայրս
բազմաջան և աշխատաւոր
քննութեամբ գըտեալ գրեցաք.
զշարագրական գրեալս զՃ
ից ամաց զորս ի բազում ժամա
նակաց հետաքննեալ հասու
եղաք ընդ այնքանեաց տեսո
ղացն և լսողացն, որք էին հին ա֊
մաց ծնեալք, և ընդ ընթերցող

35բ

սն յառաջին պատմագրացս, որք
ականատեսք էին լեա՛լք ամենայն ե
ղելոցս և նեղութեանցս այսոցիկ,
զոր վասն մեղաց կրեաց տունն հայոց։
Եւ ահա որ զայս բազում անգամ
զմտաւ ածեալ եմ, վասն այս յետին
ժամանակին գրել զդառնաշունչ
կատարածսն զայս սոսկալի բար
կութիւնս, զոր կրեաց ազգս հայոց.
ի գիսաւոր և ի պիղծ եղիմացւոց
ազգէն թուրքաց, և եղբարց
իւրեանց հոռոմոց։ և վասն այսորիկ հա
րկ եղև ի մտաց խորհրդոյս ի
մոյ. անդադա՛ր յուզմա՛մբ իբ
րև զմեծ իմն համարելով գտա
նել զայս գործս կատարածի.
և վասն այսորիկ զօրաժողով արարի և գը
րեցի մինչև ցայս վայր զԳ ազ
գա՛ցս և զհայրապետացս, և զայլ պէս
պէս քննութեանց, զազգաց և զթագաւոր
աց զորս յառաջ ասացաք, և որ զկնի
դեռևս ասասցուք, զսկիզբն
կատարածիս, զոր ինչ եղև յաւուրս
հարցն մերոց։ որք էին տեսեալ
բազում անգամ աչօք իւրեանց.
զոր և ի՛մ իսկ խորհեալ զխորհուր
դս զայս և զԸ ամ անհանգիստ
կացի. և զայս ամենայն յօժարեցի,
ի տեսութիւն և ի մատենագրու
թիւն ածել գրով, վասն զի մի՜ ի չա
րաշունչ դառնութեան ժամանակս
կորիցի այս ամենայն և մոռասցի։

Եւ վասն այսորիկ ես մաթէոս ուրհայե
ցի և վանակա՛ն, զաշխատութեան
զգործս իմ ոչինչ համարեցայ,
այլ թողի զայս յիշատակ սիրողաց
ժամանակագրութեանց, զի յորժամ ի հան
դէս քննութեան ելցեն յաղագս ժա
մանակա՛ց՝ անցելոց՝ դիւրաւ
կարասցեն գտանել զժա՛մս՝ և
զժամանակս. և զկատարած բարկութիեանն
ի վերայ ժամանակացն գտանիցե՛ն. և֊
այնու ևս զմտաւ ածեալ յիշես
ցեն զաստուածասաստ բարկութիւնն,
զորս վասն մեղացն ընկալաք, զհա
տուցումն յարդա՛ր դատաւո
րէն աստուծոյ. և վասն այսորիկ կողմանց զկո
րու՛ստ հաւատացելոցն. և զխրատ
զոր անօրէն ազգաւ խրատեաց
զմեզ տէր աստուած մեր. և ահա որ ոչ կա
մեցաք զսպառնալիսն և զխրա
տն աստուծոյ մոռացուցանել ի վերայ մեր։
Արդ` արժան է միշտ և հանապազ
լսել զխրատն աստուծոյ մերոյ. և դարձեալ
ի նոյն պատուհասն մեղաց դե
գերեալ շրջի՛մք, զորս ընկալաք
ըստ արժանեաց մերոց զհատուցումն։
նա և այլ ևս ունիմք ասել ձեզ
ամաց Ձից զաշխատութենէ մատ
թէոսի ուռհայեցւո՛յ և վանաց իրիցու։

85ա

ի յամի Ներորդի Շերորդի
Ծերորդի՛ ի գիրս այս ժողովե
ցաք զգործ ժամանակա՛ց ՃԾի՛ց
ամաց. և յայսմ տեղւոջ լռեալ
դադարեցաք ի յարուեստաւոր
քննութենէս մերմէ, վասն զի այլոց ո֊
մանց թողաք զայս մարտ մտաց.
և պայքարումն խորհրդո՛ց, և֊
մեր յետ ելանալով տեղի տալով
հանճարեղա՛ցն. և իմաստուն
արուեստաւոր քննողա՛ց, ըստ
բանի սրբոյ առաքելոյն պօղոսի որ
ասէ. եթէ ոք յատենի ելցէ՝

85բ

առաջինն լռեսցէ՛, և այս ե֊
ղև ի հայրապետութեանն տանն հայ
ոց տեառն գրիգորիսի՛. և տեառն
բարսղի՛, յորժամ եղև սկիզ
բն առաջին երկրապատմու
թեանս. և էր ի հայրապետութեանն հո
ռոմո՛ց որ ի կոստանդնուպօ
լիս՝ նիկօլայ, և ի հայրապետութեանն
անտիոքայ յօհաննու՛, և ի հայ
րապետութեանն երուսաղէմայ սիմէօ
նի՛, և ի հայրապետութեանն աղէքսան
դու՝ յոհաննու, և ի հայրապետ
ութեան տանն ասորոց աթանա
սի։ և ի յադամայ էին ամք ժա
մանակաց ց և ո և ժ. և արդ՝
զամս ժ ոչինչ արարաք հոգս
վասն այս ժամանակագրութեանցս, և֊
թողեալ էաք ի բացեա՛ զարու
եստ գրչութեանցս. և տեսանե
լով մեր հանապազօ՛ր զաստուածասա՛ստ
բարկութիւնս հեղեալ ի վերայ քրիս
տոնէից, և ամ յամէ անկեալ
և գլորեալ լինէր զօրութիւն զօ
րաց հաւատացելո՛ցն, և տեսաք
զի ոչ ոք ունէր ի մտի զայս խը
նդրել կամ ի գիրս հաւաքել,
զի ապագայիցն յիշատակ լի
ցի այս կատարա՛ծս և նեղութիւնս
առ բարի ժամանա՛կն, յորժամ
տացէ տէր աստուած զխոստացեալսն
յետին ժամանակին, յորժամ տացէ
աստուած հաւատացելոց զժամանակն, որ լի՛

իսկ իցէ ամենայն ուրախութեամբ, և ապա
մեր յառաջ եկեալ յայնժամ բազում
ուրախութեամբ, որպէս թէ յաստուծոյ այս հրա
մայեցաւ ինձ, զայս այսպէս ի֊
գիր հաւաքել, և ապագայիցն
թողուլ զայս յիշատակս. և թէպէտ
և ո՜չ է սա հոգևոր հըմտութեամբ
զարդարեալ, կամ արուեստ
հոգևոր, և կամ շաւիղս առա
քինութեան ինչ, այլ զխրատն տեառն
զոր վասն մեղաց ազգի ազգի յան
ցանօք ի բարկութիւն շարժեցաք
զտէր աստուած ի վերայ մեր, և ի նմանէ ա
ռաք զխրատս զայս գաւազա
նաւն նորա. և արդ պա՛րտ և ար
ժան է ոչ մոռանալ զսա՛ որք կեն
դանիքս են ժամանակիս, այլ գրել
և յիշատակել զսա ծնանելոցն
եթէ ա՛յս է մեղաց պտուղն զոր
ցանեցին հարքն մեր, և էպա
տիկ ժողովեցին. և վասն այսորիկ ե՛ս
մաթէոս, որ անարժանս եմ ողոր
մութեանն աստուծոյ, զամս բազումս քաջա
ջա՛ն քննութեամբ կացի՛, և արիաբա՛ր
մտօք ի քաղաքս միջագետաց
յուռհայ, ժողովեալ գրեցաք
մինչև ցա՛յս վայր, և զամաց ե֊
րեսնից դեռևս առաջի կա՛յ
ի գրի հաւաքել. և արդ ահա
այս վարդապետաց և կորովի գիտնա
կանաց էր գործ, և ոչ մերում
տկարութեանցս, և կամ սակաւ

86ա

գիտութեանցս։ Բայց այս սովորու
թիւն է աստուծոյ զի ի տկարաց և ի նուա
զից գործ ինչ պիտանացու պա
հանջէ. որպէս տեսանեմք զերամս
մեղուա՛ցն, և զարմանամք ընդ
դասապետութիւնսն նոցա, եթէ որպէս
յոչի՛նչ և ի թեթև մարմնոյն ամենայն
որդիք մարդկան յագենան քաղց
րութեամբն նոցա, և ի պէտս սրբոց մատ
չին գործքն նոցա, և առաջի թագաւորաց
փառաւորի՜. և կամ մեռեալ որդն
որ գա՛յ և կենդանանայ, և վաստա
կօք իւրովք ի գոյնս գոյնս զար
դարէ զթագաւորս և զիշխանս, և ամենայն
եկեղեցիք նովաւ հարսնանան պէս
պէս զարդարանօք։ այսպէս՝ և֊
տկարութիւնս մեր համարձակութիւն է
֊առ, և առաջի հռետորաց և իմա
ստնո՛ց, և խորին հանճարեղաց, և քա
ջակի՛րթ քննողա՛ց խօսեցաք զա՛յս,
և յանձին արարաք զմատենագրութիւնս
մեր նոցա։ վասն զի արկցեն ի բո՛վս, և քըն
նութիւն արասցե՛ն, և մեք ոչ ընդդի
մանամք, վասն զի մերս ընդդէմ գիտ
նակաց ոչ ունի դիմագրութիւնս.
որպէս և այն թեթև թռչունն, թէպէտ
և ձայնովն ընդդիմանայ բազմաց՝
այլ մարմնովն տկարանա՛յ, այն որ
կոչի ծիծառն. սակայն նա զմերս
ունի նմանութիւն, առ զարմանալի
գործ բնութեանն իւրոյ, թէ զիա՜րդ
յոչիընչո՛յ բնակութիւնս կազմէ, և ի

բարձունս առանց հիման կառու
ցանէ, շաղախաբե՛ր և շիղաբեր վաստակս հը
նարո՛վ հնարէ, և ամրութիւնս պըն
դագոյնս հաստատէ, և որդոց
իւրոց զնա՛ տացէ ժառանգութիւնս,
զոր և այլ յաղթանդամ թռչնոց
անհնա՛ր է զայն գործել, արծուոյ
ասեմ, և նմանեաց նորա, վասն զի զայլ
քաջութիւնս մեծաւ կարողութեամբ
առնեն հաւքն քաջաթռի՛չքն,
բայց զայն զոր գործեաց թեթև
թռչունն՝ զայն ո՛չ կարեն առնել։
արդ այսպիսի օրինակաւս հան
ճարեղք և գիտնականք զամենայն քըն
նութիւնս հին և նոր կտակարանա
ցն աստուծոյ կարող են առնել, և ի յայտ
բերել ահաւոր և լուսաւոր Xքըն
նութեամբ, բայց զայս հաւաստա
պէս ասացից և առանց երկբայութեան,
վասն զի այս որ ի մէնջ քննեալ գծագ
րեցաւ՝ անհնար է եթէ այլ կարող
լինի զայս գտանել, և կամ հաւա
քումն առնել միահամուռն ազգաց,
և թագաւորաց հայրապետա՛ց և իշխանաց։
զամենայն ժամանակս թուականութեամբ ի գի՛ր
հաւաքել, վասն զի վճարեալ հատան
առաջինքն որք ականատեսք էին
ամենայն ժամանակացն. արդ զայս ոչ ոք է
կարող առնել՝ զոր ինչ մեք արա
րաք, զի զոր ինչ գրեցաք՝ գրեցաւ,
զի զամս հնգետասան ունէաք
զայս գործ քննութեանս, զոր ի մա

86բ

տենագրութիւնս ընթերցեալ գը
տանէաք զթուականսն ժամանակացն
ի յիշատակարանս գրոցն, և ընդ
ծերսն ի քննութիւն մտեալ դե
գերէաք անդադա՛ր քննութեամբ,
և հաւաքեալ գրեցաք ի գիրս
զայս ինչ։

Եւ արդ՝ ե՜ս մաթէոս՝ այսու՛
եղէ ցանկասէ՛ր, և կամեցայ
դառնալ ընդ նոյն բնաբա՛ն
պողոտայն, զոր օրինակ ոք ի֊
բազում ժամանակաց շրջեալ ի վերայ
համատարա՛ծ մեծի ծովուն
ովկիանոսի՛, և ցնորեալ բազում
նեղութեամբ, և զկնի ալեկոծու
թեանն երթիցէ ի տուն իւր խա
ղաղութեամբ, և զմտաւ ածեալ
յիշեսցէ զսէր բազում շահիցն,
յայնժամ ոչինչ ի յանցեալ նե
ղութեանցն մտաբերէ՛, և առ ոչ
֊ինչ համարելով զամենայն ինչսն
զոր ի ծովուն նաւակոծեցաւ,
այլ փութա՛յ մեծաւ փափա
քանօք դառնալ ի նոյն ծովա
գնացութիւնս. այսպիսի օրինա
կաւս և մեք դարձցուք ի մեր
թողեալ կէտ գրոյն, և գտաք
զբնաբանն զառաջին զոր թո
ղեա՛լ էաք։ Յորժամ էաք
ի յամս ՇԾ, և արդ սկսաք ա֊
սել և զայլ ևս զամաց ի և եի՛ց
և լ լիցի վճարումն գրոցն։

վասն զի աճեաց թվականութիւնս հայոց բազում
նեղութեամբ. և ի նոյն հայրապետութիւնս
տեառն գրիգորիսի՛, և ի թագաւորութեանն յու
նաց ալէքսի՛ն, դարձաք յօժարա
կան մտօք և սկսաք առ ի պատմել
զկատարածն և զնեղութիւնս չա՛ր
ժամանակիս այսորիկ. և ոչ արարաք
զսա ի պէտս սնափառութեանց,
որպէս կարծել ոմանց, այլ յիշատա
կս և ի յազդումն առ ի յապա՛ ժա
մանակին. և ոչինչ զմտաւ ածի
զտկարութիւն մտա՛ց և զանկարո
ղութիւն ի գիտութենէ հմտութեանց։
այլ որք կատարեալքն են գիտու
թեամբ հին և նոր կտակարանացն
աստուծոյ՝ նոքա են կարող քերական ա֊
րուեստիւք զբանսն սրբել, և֊
զամենայն զսխալանս բանիցն պայ
ծառացուցանե՛լ, ըստ աստուածա
տուր շնորհացն որ տուաւ նոցա։
Իսկ մեք ըստ տխմար գիտութեանս մերոյ,
զայս քննեալ մաքրութեամբ և գրե
ցաք զբազում մատենագրութիւնս
զորս գտաք վասն նեղութեանց ժամանակացս
այսորիկ՝ զոր ի տեղիս տեղիս գը
րեալ էին, և թողեալ էին զայն
իւրեանց յիշատակ. զոր և մեք ժողովեալ
զայն ամենայն բազում հոգեբարձութեամբ.
և լսեցաք յայլոց ոմանց պատու
ականա՛ց որք հասո՛ւ էին ժամանակացն՝
և նեղութեանցն, և անսխալ հասեալ
էին ի վերայ ժամանակա՛ցն՝ և թվականա՛ցն,

87ա

և ընդ ծերս ունէաք խօսակար
գութիւնս, և քննութիւնս որք տեղեակք
էին անցեալ ամացն, ըստ բանի
մարգարէին որ ասէ. հարցջիր դու
ցհարս քո և ասասցեն քեզ, և ընդ
ծերսն՝ և պատմեսցեն քեզ։ Արդ՝
այսպիսի օրինակաւս անհանգիստ
եղեալ մեզ, և զամենայն հոգս զբա
ղանաց թողեալ էաք, և զամենայն ցան
կութիւնս արհամարհեալ էաք,
և միշտ և հանապազ զայս ունէաք
պայքարումն մտաց, զոր դարձեալ
սկսաք ի գործ երկրապատմու
թեանս ըստ երանելի վարդապետին գրի
գորի նիւսացւոյ որ ասէր։ Դարձեալ
ես ծերունիս յասպարիսի. զո
րս և մեր մնացեալ յայլոց ո֊
մանց թողաք զայս քննել, և֊
ահա տեսանէաք զամենեսեան հրա
ժարեալ ի պատմագրութենէ
աստի. և տեսանէաք մեք զի
ժամանակս գնալով գնայր, և հոսմու
նս և ծորմունս, և զպակասու
թիւնն մեզ ցուցանէին, և զոչ կալ
դադարման մարդկութեան ի վերայ
երկրի՝ այլ զփոփոխմունս յաս
տեացս ի հանդերձեալսն ի֊
յայտ բերէին. վասն զի անցաւոր են
ամքս և ժամանակքս, այսպէս ան
ցաւորք են ծնունդք նորա, և զոր
օրինակ, մշտնջենաւորք են հան

դերձեալքն՝ այսպէս և անկա
տարածք են ծնունդք նորա. և֊
երանի՛ որք հանդիպեսցին
այնմ ուրախութեանցն, և երա
նի որք կերիցեն ճաշ յար
քայութեանն աստուծոյ։