Ժամանակագրութիւն Մատթէոսի Ուռհայեցւոյ

Excerpts from the Chronicle of Matthew of Edessa

Main

About the Chronicle

About this edition

Text and translations

Source witnesses

First prophecy of Yovhannēs Kozeṙn, Armenian era 478 (1029/30)

Ի թուականութեան հայոց 478 յամս կայսերն յունաց Վասլի, եղև յերկինս ահաւոր նշան և սոսկալի, և բարկութիւն ի վերայ ամենայն արարածոց, ի հոկտեմբեր ամսոյ երիս յերրորդ ժամու աւուրն, պատառեցաւ վերին հաստատութիւնն երկնից յարևելից կուսէ՝ մինչև յարևմուտս, ընդ երկուս հերձաւ կապուտ երկինդ. և լոյս պայծառ յերկիր թափեցաւ ի հիւսիսային կողմանէ, և մեծաւ շարժմամբ դողաց ամենայն երկիր. և նախ քան զնուազիլ լուսոյն՝ եղև գոջիւն և թնդիւն ահաւոր ի վերայ ամենայն արարածոց, խաւարեցաւ արեգակն և աստեղք երևեցան որպէս ի մէջ գիշերի, և սուգ զգեցան ամենայն երկիր, և դառն արտասուաւք աղաղակէին ամենայն ազինք առ աստուած։ Եւ ապա յետ երեք աւուր ժողովեցան ամենայն իշխանք և ազատքն հրամանաւ թագաւորին հայոց Յովհաննիսի, և եկեալ առաջի սուրբ վարդապետին Յովհաննու Կոզեռանն, որ էր այր աստուածազգեաց և հրեշտակակրաւն և լի իսկ առաքելական և մարգարէական գրոց գիտութեամբ։ Եւ յորժամ եկին իշխանքն հայոց՝ հարցանել զնա և իմանալ վասն հրաշալի տեսլեանն և նշանին, և տեսին զսուրբ վարդապետն յովհաննէս՝ անկեալ ի վերայ երեսաց իւրոց տրտմութեամբ, և լայր դառնապէս։ Եւ ի հարցանելն նոցա, նա դառն ոգով և աղիողորմ հառաչանաւք ետ պատասխանի և ասաց. «Ո՜վ որդիք, լուարուք ինձ՝ վայ և եղուկ է ամենայն մարդկան զի ահա այսաւր հազար ամ է կապանացն սատանայի՝ զոր կապեաց տէրն մեր յիսուս քրիստոս խաչիւն իւրով սրբով, մանաւանդ իւր սուրբ մկրտութեամբն ի յորդանան գետն։ Եւ արդ արձակեցաւ սատանայ ի կապանաց իւրոց, ըստ վկայութեան տեսլեանն Յովհաննու աւետարանչին. որպէս ասաց նմա հըրեշտակն աստուծոյ թէ 1000 ամ կապեսցի սատանայ, և դարձեալ արձակեսցի ի կապանաց իւրոց։ Եւ ահա այսաւր արձակեցաւ սատանայ ի հազար ամէ կապանաց իւրոց, որ հայոց թուականն 478 ամ է. և կալ զառաջինն 552 որ լինի 1030 ամ. զերեսուն ամն տուր յառաջ քան ըզմկրտութիւնն, և կալ զհազարն մինչև ցայսաւր։ Եւ արդ վասն այսորիկ եղև պատառումն երկնից։ Եւ ահա յայսմհետէ ոչ ոք կարասցէ կալ հաստատուն ի հաւատս քրիստոսի, և ի պատուիրանսն աստուծոյ։ Ոչ հայրապետ և ոչ վարդապետ. ոչ եպիսկոպոս և ոչ քահանայ. ոչ աբեղայ և ոչ կրաւնաւոր, ոչ իշխան և ոչ ժողովուրդ. իշխանք յարենան ի գողս, և յաւազակս և ի յափշտակաւղս։ Դատաւորք ի կաշառս և յանիրաւ դատաստանս։ կրաւնաւորք թողուն զանապատս և զմենաստանս, և յաշխարհի սբաղմունս դեգերին, և շրջին ընդ փողոցս և ի մէջ կանանց. ատեն զաղաւթս, և թողուն զկարգս կրաւնաւորութեան իւրեանց, սիրեն զվարս աշխարհի, և զհետ երթան գովեստից մարդկան։ Որոճալով որոճեն զդիւական երգս, և փքացեալ ի վերա ընկերացն ասելով, թէ ես կցուրդ և մեղեդի գիտեմ և դու ոչ. և այսու պատճառաւ՝ պղտորեն զկարգ ժամատեղացն։ լինին և բազումք ուսումնատեացք, ձոյլք՝ և դատարկաբանք, տրտնջաւղք՝ և ամբաստանաւղք։ Եւ ուր ուրեք երևի ճշմարտութիւն ի մարդիկ, զի լինին կամապաշտք՝ անձնասէրք՝ և ընկերատեացք, շոգմոգք, քսուք, ստախաւսք, հպարտք, փառասէրք, անձնահաճք, ինքնահաւանք, որկորամոլք, գինէսէրք և ցանկասէրք։ Որդեակք իմ, ահա յայսմհետէ խափանեսցի փառաբանութիւնն աստուծոյ ի մարդկանէ, և ոչ երևի ճշմարտութիւն առ մարդիկք։ Այլ և իշխանք պիղծ և մեծախտիւ յանդգնեալ և մոլորեալ, թողուն զհոգս շինութեան տանց և զյաջողուածս գործոց, և միշտ և հանապազ ի գինարբուս դեգերին, վասն սիրոյ և ցանկութեան չար և պիղծ ախտին, հայրապետք և եպիսկոպոսք և քահանայք և կրաւնաւորք արծաթասէրք առաւել քան զաստուածասէրք։ Որդեակք իմ, ահա յայսմհետէ սատանայի կամքն առաւել կատարեսցի յորդիս մարդկան քան զաստուծոյն, և ի ձեռն անարժան պատարագողացն, որ յայսմհետէ լինելոց է։ Բարկանայ աստուած ի վերայ արարածոցս, ևս առաւել ի վերայ մատուցողին զնա զի յանարժանիցն պատարագելոց է քրիստոս և յանարժանսն բաշխի, և առաւել վիրաւորելոց է տէր մեր յիսուս քրիստոս ի յանարժան քահանայիցն քան զչարչարելն և զխաչելն ի հրէիցն, զի արձակեցաւ սատանայ ի հազար ամէ կապանաց իւրոց, զոր կապեաց քրիստոս։ Եւ զայս, որդեակք իմ, պատուիրեմ ձեզ հառաչանաւք սրտիւ լալով և ողբալով, վասն զի քակտին բազումք ի հաւատոց և պարծանաւք ուրանան զքրիստոս, և վասն այսորիկ խաւար կալաւ զամենայն արարածս։» Զայս այսպէս ասաց սուրբ վարդապետն հայոց վասն կատարածի բարկութեան նշանին, և այլ բազում ինչ ճառեաց որ կատարելոց էր ի վերայ հաւատացելոցս, զոր ահա ամենայն ինչ կատարեցաւ մի առ մի ի ձեռն ելից կատաղի և շուն ազգին թուրքաց, անաւրէն և պիղծ որդւոցն քամայ։

In 478 of the Armenian reckoning (1029/30), in the years of the Greek kaisar Vasil, there appeared in the heavens a frightful and horrible sign, and anger against all creation. On the third of the month of October at the third hour of the day the upper firmament was rent from the east side to the west, the blue sky was split in two and a brilliant light was thrown down on the earth from the north, and the entire earth trembled with a great shaking; and before the light faded there was a shout and a frightful noise over all creation; the sun darkened and the stars appeared as if in the middle of the night, and all the world was clothed in mourning, and all peoples cried out to God with bitter tears. And then after three days all the princes and nobles were assembled by order of the Armenian king Yovhannēs, and they came before the holy vardapet Yovhannēs Kozeṙn, who was a divinely-clothed man who led an angelic life, and was truly full of understanding of apostolic and prophetic writings. And when the Armenian princes came to question him and to understand about the marvellous spectacle and sign, they saw that the holy vardapet Yovhannēs had fallen upon his face in sorrow and was crying bitterly. And when they questioned him, he gave an answer with bitter spirit and miserable sighs and said 'O children, listen to me; woe and wretchedness to all mankind, for behold today is 1000 years since the binding of Satan whom our Lord Jesus Christ bound with his holy cross, and particularly with his holy baptism in the Jordan river. And now Satan has been freed from his bonds, according to the testimony of the vision of John the evangelist, as the angel of God told him that Satan would be bound for 1000 years and would then escape his bonds. And behold today Satan has been freed from his thousand years of bonds, as this is the year 478 in the Armenian era (1029/30). With 552 years gone before, it comes to 1030 years; given thirty years up to Christ's baptism, and there are 1000 up to today. And now because of this the rending of the heavens has occurred. And behold hereafter no one will be able to remain firm in his faith in Christ or the commandments of God; neither hayrapet nor vardapet , neither bishop nor priest, neither hermit nor coenobite, neither prince nor populace. Princes join robbers and thieves and pillagers; judges turn to bribes and unjust verdicts. Monks leave the hermitage and cloister, and occupy themselves in the distractions of the world, and roam the streets among women; they despise prayer and leave their monastic orders, they embrace the habits of the world and chase the glory of mankind. In their ruminations they ruminate upon demonic songs and, puffed up over their companions, they will say "I know the part and the melody and you do not". And with all this they disturb the order of service. Many will become contemptuous of learning, idle and speaking in vain, quarrelsome and accusing. And wherever the truth appears to men, then they become stubborn, self-loving, and despisers of their friends, tell-tales, informants, liars, proud, glory-seeking, presumptuous, self-conceited, gluttonous, wine-loving, and lecherous. My sons, behold henceforth the praise of God by men will be obstructed, and the truth will not appear among men. Rather, impious princes with terrible vices [will appear], audacious and sinful; they will abandon their [spiritual] cares for the well-being of their houses and the success of their deeds, and they will constantly engage in drunkenness out of their love and desire for the evil and impure vice; hayrapets and bishops and priests and monks [will be] lovers of silver rather than lovers of God. My children, behold henceforth the will of Satan shall be accomplished among the sons of man more than the will of God, which hereafter is to come by means of unworthy celebrants. God will rage against these creatures, and in particular against those who offer Him [in communion], for Christ [i.e. the host] is to be offered by the unworthy and distributed to the unworthy, and our Lord Jesus Christ will be more wounded by the unworthy priests than by His torture and crucifixion by the Jews, for Satan whom Christ bound has been freed from his thousand-year bonds. And this I bid you, my sons, with sighs and a weeping and lamenting heart, because many are breaking away from the faith and are ostentatiously denying Christ, and because of this darkness takes hold of all creation.' So the holy Armenian vardapet said these things about the sign of the consummation of [God's] wrath, and he discoursed upon many other things that would come to pass upon the faithful, and behold all these things were fulfilled one by one by means of the appearance of the furious and dog-like nation of Turks, the impious and impure sons of Ham.

 
[x]

Stemma for the Chronicle

stemmaHHM3071M3071H->M3071LLH->LM3520M3520OOγγγ->HJJγ->JZZγ->ZDDγ->DWWγ->WXXV986V986X->V986M2644M2644βββ->Oβ->γFFβ->Fδδβ->δεεβ->εVVV->V986KKV->KYYV->Yααα->βAAα->AJerJerF->XBBBz644Bz644δ->M3520δ->M2644δ->Vδ->Jerδ->DIIJ->IZ->V986ε->Bε->AK->Bz644Y->V986

Variant graph for First prophecy of Yovhannēs Kozeṙn, Armenian era 478 (1029/30)

Tradition#SUBSTART#...Word94մինչև#SUBSTART#->Word94WWord92Միշտ#SUBSTART#->Word92ZWord93միշտ#SUBSTART#->Word93majority#SUBEND#...#SILENT##SUBEND#->#SILENT#L354հանապազWord94->L354WL353ևWord92->L353ZWord93->L353majorityL353->L354majorityL355իL354->L355majorityL356գինարբուսL354->L356BL355->L356D, F, I, J, Jer, K, V, W, X, Y, Zw5գինարբուսնL355->w5A, E, G, OWord95դէգերենL356->Word95XWord96դէգերինL356->Word96FWord97դեգերին,L356->Word97B, D, I, J, Jer, K, V, Y, Zw6դեգերէինL356->w6Ww5->Word97A, E, G, OL357վասնWord95->L357XWord96->L357FWord97->L357majorityw6->L357Ww8սիրոL357->w8D, WL358սիրոյL357->L358majorityw7սիրոցL357->w7F, YL359ևw8->L359D, WL358->L359majorityw7->L359F, YL360ցանկութեանL359->L360majorityw9ցանկութեանցL359->w9YWord98չարL360->Word98majorityw9->Word98YL361ևWord98->L361majorityL362պիղծL361->L362A, D, E, G, Jer, K, O, W, Xw10պեղծL361->w10B, F, I, J, V, Y, ZWord101աղտինL362->Word101XWord100ախտին,L362->Word100A, D, E, G, Jer, K, O, Ww10->Word101B, FWord99յաղթինw10->Word99Yw10->Word100I, J, V, ZWord102հայրապետքWord101->Word102B, F, XWord99->Word102YWord100->Word102majorityL363ևWord102->L363majorityWord103եպիսկոպոսքL363->Word103BWord104եպիսկոպոսունքL363->Word104majorityL364ևWord103->L364BWord104->L364majorityWord105քահանայքWord104->Word105KL364->Word105majorityL365ևWord105->L365majorityWord106կրանաւորքL365->Word106WWord107կրաւնաւորքL365->Word107majorityWord108արծաթասէրքWord106->Word108WWord107->Word108majorityL366առաւելWord108->L366majorityL367քանWord108->L367Kw11որդեակWord108->w11XL366->L367majorityWord109զաստուածասէրք։L367->Word109YWord111աստուածասէրL367->Word111BWord110աստուածասէրքL367->Word110majorityWord113ՈրդեակքWord109->Word113YWord111->Word113BWord110->Word113majorityWord110->w11FWord114իմ,Word113->Word114majorityw11->Word114F, XWord115ահաWord114->Word115A, B, E, G, Jer, K, V, W, Xw12ահայWord114->w12D, F, I, J, O, Y, ZL368յայսմհետէWord115->L368A, B, E, G, Jer, K, V, Xw14այսմհետէWord115->w14Ww12->L368F, J, Zw12->w14D, O, Yw13յայսմէw12->w13IL369սատանայիL368->L369A, B, E, F, G, J, Jer, K, V, X, Zw14->L369D, O, W, Yw13->L369IL370կամքնL369->L370majorityL371առաւելL370->L371majorityWord116կատարեսցիL370->Word116Kw15տիրեսցիL371->w15XL371->Word116majorityw16կատարեսցէL371->w16Bw17որդիսw15->w17XL372յորդիսWord116->L372A, E, G, Jer, KWord116->w17D, F, I, J, O, V, W, Y, Zw16->w17BWord117մարդկանL372->Word117A, E, G, Jer, Kw17->Word117B, D, F, I, J, O, V, W, X, Y, ZL373քանWord117->L373majorityWord120աստուծոյնL373->Word120V, Yw18զԱստուծոյնL373->w18JerWord119զաստուծոյն,L373->Word119A, B, D, E, G, I, J, K, O, W, ZWord118այնL373->Word118F, XL374ևWord120->L374V, Yw18->L374JerWord119->L374A, B, D, E, G, I, J, K, O, W, ZWord118->L374F, XL375իL374->L375majorityL376ձեռնL375->L376majorityL377անարժանL376->L377majorityWord122պատարագողացն,L377->Word122A, E, F, G, Jer, K, V, X, YWord121պատարագացնL377->Word121B, D, I, J, O, W, ZWord123որWord122->Word123A, E, F, G, Jer, K, V, X, YWord121->Word123B, D, I, J, O, W, ZL378յայսմհետէWord123->L378majorityw19այսմհետէWord123->w19O, VL379լինելոցL378->L379majorityw19->L379O, VWord124է։L379->Word124majorityL380ԲարկանայWord124->L380D, Zw20բարկանայWord124->w20majorityw21ԲարկանաWord124->w21WL381աստուածL380->L381D, Zw20->L381majorityw22Աստուածw20->w22Jerw21->L381WL382իL381->L382majorityw22->L382JerL383վերայL382->L383majorityWord125արարածցսL383->Word125OWord126արարածոցL383->Word126BWord127արարածոցս,L383->Word127majorityL384ևսWord125->L384OWord126->L384BWord127->L384majorityL385առաւելL384->L385majorityL386իL385->L386majorityL387վերայL386->L387majorityw25պատարագողինL387->w25D, I, J, O, W, ZL388մատուցողինL387->L388A, B, E, Gw23մատուցնողինL387->w23V, Yw24մատուցանողինL387->w24F, Jer, K, XWord128զնայ,w25->Word128J, OWord129զնաw25->Word129D, I, W, ZL388->Word128A, E, GL388->Word129Bw23->Word129V, Yw24->Word128F, Kw24->Word129Jer, XL389զիWord128->L389A, E, F, G, J, K, OWord129->L389B, D, I, Jer, V, W, Y, ZWord130անարժանիցնWord129->Word130XL389->Word130D, F, I, J, K, O, V, W, Y, ZL390յանարժանիցնL389->L390A, B, E, G, Jerw26պատագելոցWord130->w26OL391պատարագելոցWord130->L391D, F, I, J, K, V, W, X, Y, ZL390->L391A, B, E, G, JerL392էw26->L392OL391->L392majorityw32տէրնL392->w32Ww27ՔրիստոսL392->w27JerWord141քրիստոսL392->Word141A, B, E, F, G, K, O, V, X, YL399տէրL392->L399D, I, J, ZL400մերw32->L400WL393ևw27->L393JerWord141->L393A, B, E, F, G, K, O, V, X, Yw28անարժանսնL393->w28KL394յանարժանսնL393->L394A, B, E, F, G, Jer, O, V, X, YWord137բաշխեսցիw28->Word137KWord142բաշխի,L394->Word142A, B, E, F, G, XL394->Word137Jer, V, YWord132բաշիL394->Word132OL395ևWord142->L395A, B, E, F, Gw29ևսWord142->w29XWord137->L395Jer, K, V, YWord132->L395OL396առաւելL395->L396A, E, F, G, Jer, K, O, V, Yw30առաւելոցL395->w30Bw29->L396XL397վիրաւորելոցL396->L397A, E, F, G, Jer, K, O, V, X, YL398էw30->L398BL397->L398A, E, F, G, Jer, K, O, V, X, Yw31ՏէրL398->w31JerL398->L399A, B, E, F, G, K, O, V, X, Yw31->L400JerL399->L400majorityL401յիսուսL400->L401majorityw33ՅիսուսL400->w33JerWord143քրիստոսL401->Word143majorityw34Քրիստոսw33->w34Jerw35ևWord143->w35DL402իWord143->L402majorityw34->L402JerL403յանարժանw35->L403DL402->L403majorityw36անարժանL402->w36I, J, KWord145քահանայիցնL403->Word145majorityw37քահայայիցնL403->w37Dw36->Word145I, JWord144քահանայիցw36->Word144KL404քանWord145->L404majorityWord144->L404Kw37->L404DWord147զչարչարեալնL404->Word147B, D, J, K, O, W, ZWord146զչարչարելնL404->Word146F, I, Jer, V, X, Yw38զչարչարիլնL404->w38A, E, GL405ևWord147->L405B, D, J, K, O, W, ZWord146->L405F, I, Jer, V, X, Yw38->L405A, E, Gw41զխաչելեալնL405->w41Bw40զխաչեալնL405->w40D, I, J, K, O, W, ZWord148զխաչելնL405->Word148F, Jer, V, X, Yw39զխաչիլնL405->w39A, E, GL406իw41->L406Bw40->L406D, I, J, K, O, W, ZWord148->L406F, Jer, V, X, Yw39->L406A, E, GWord151հրէիցL406->Word151A, E, G, KWord149հրէիցն,L406->Word149B, D, F, I, J, O, V, W, X, Y, ZWord150ՀրէիցնL406->Word150JerL407զիWord151->L407A, E, G, KWord149->L407B, D, F, I, J, O, V, W, X, Y, ZWord150->L407JerL408արձակեցաւL407->L408majorityWord153սատանայիL408->Word153F, J, XL409սատանայL408->L409majorityw42զիWord153->w42XL411հազարWord153->L411F, JL410իL409->L410majorityw42->L411XL410->L411majorityw43յամէL411->w43XL412ամէL411->L412majorityw44ամեայL411->w44Kw45իw43->w45XL413կապանացL412->L413majorityw46կապանացնw44->w46KWord154իւրոց,w46->Word154Kw45->L413XL413->Word154majorityL414զորWord154->L414majorityL415կապեացL414->L415majorityWord155ՔրիստոսL415->Word155JerWord156քրիստոս։L415->Word156majorityWord157ԵւWord155->Word157JerWord156->Word157majorityWord158զայս,Word157->Word158majorityWord159որդեակքWord158->Word159A, B, D, E, G, I, J, O, W, ZL416պատուիրեմWord158->L416F, Jer, K, V, X, YWord160իմ,Word159->Word160A, B, D, E, G, I, J, O, W, ZWord160->L416A, B, D, E, G, I, J, O, W, ZWord161ձեզL416->Word161majorityWord162որդեակWord161->Word162F, V, X, Yw47որդեակքWord161->w47Jer, KL417հառաչանաւքWord161->L417A, B, D, E, G, I, J, O, W, ZWord162->L417F, V, X, Yw47->L417Jer, KWord164սրտիL417->Word164KWord163սրտիւL417->Word163majorityw48ողբովWord164->w48KL418լալովWord163->L418majorityL419ևL418->L419majorityw48->L419KWord166լալովL419->Word166KWord165ողբալով,L419->Word165majorityWord167վասնWord166->Word167KWord165->Word167majorityL420զիWord167->L420majorityw49քակինL420->w49F, Jer, K, V, X, YL421քակտինL420->L421A, B, D, E, G, I, J, O, W, ZL422բազումքw49->L422F, Jer, K, V, X, YL421->L422A, B, D, E, G, I, J, O, W, ZL423իL422->L423majorityWord168հաւատոցL423->Word168majorityL424ևWord168->L424majorityL425պարծանաւքL424->L425majorityL426ուրանանL425->L426majorityw50ուրանալնL425->w50BWord169զՔրիստոսL426->Word169JerWord170զքրիստոս,L426->Word170majorityw50->Word170BL427ևWord169->L427JerWord170->L427majorityL428վասնL427->L428majorityL429այսորիկL428->L429majorityw51այնորիկL428->w51KWord171խաւարL429->Word171majorityL430կալաւL429->L430V, Yw51->Word171KWord171->L430majorityL431զամենայնL430->L431majorityWord174զարարածL430->Word174BWord172արարածս։»L431->Word172majorityWord175ԶայսWord174->Word175BWord172->Word175majorityw52այնպէսWord175->w52YL432այսպէսWord175->L432majorityL433ասացw52->L433YL432->L433majorityL434սուրբL433->L434majorityw53հայրապետնL434->w53Jer, K, V, YWord176վարդապետնL434->Word176majorityWord177հայոցw53->Word177K, V, Yw54Հայոցw53->w54JerWord176->Word177A, B, D, E, F, G, I, J, O, X, ZWord178հաոցWord176->Word178WL435վասնWord177->L435majorityw54->L435JerWord178->L435WL436կատարածիL435->L436majorityw55կատարածL435->w55Zw57բարկութեամբL436->w57Iw56իL436->w56DL437բարկութեանL436->L437majorityw55->w56ZWord180նշանին,w57->Word180Iw56->L437D, ZL437->Word180majorityw59ԵւWord180->w59Fw58որWord180->w58BL438ևWord180->L438majorityw60յայլw59->w60Fw58->L438BL440բազումw60->L440FL439այլL438->L439majorityL439->L440majorityWord181ինչL440->Word181majorityWord182ճառեացWord181->Word182majorityL441որWord182->L441A, B, E, F, G, Jer, K, V, X, Yw61զորWord182->w61D, I, J, O, W, ZL442կատարելոցL441->L442A, B, E, F, G, Jer, K, V, X, Yw61->L442D, I, J, O, W, ZWord183էրL442->Word183A, B, D, E, G, I, J, O, W, Zw62էL442->w62F, Jer, K, V, X, YL443իWord183->L443A, B, D, E, G, I, J, O, W, Zw62->L443F, Jer, K, V, X, YL444վերայL443->L444majorityWord185հաւատացելոցս։L444->Word185VWord186հաւատացելոցL444->Word186KWord184հաւատացելոցս,L444->Word184majorityWord187ԶորWord185->Word187VL445զորWord186->L445KWord184->L445A, B, D, E, G, I, J, O, W, ZWord184->Word187F, Jer, X, Yw63ահայL445->w63D, I, J, O, ZL446ահաL445->L446A, B, E, G, K, WWord187->w63F, YWord187->L446Jer, V, XL447ամենայնw63->L447D, F, I, J, O, Y, ZL446->L447A, B, E, G, Jer, K, V, W, XL448ինչL447->L448majorityWord189կատարեցաւL448->Word189majorityWord188կատարացեաւL448->Word188JL449միWord189->L449majorityWord188->L449JL450առL449->L450majorityL451միL450->L451majorityL452իL451->L452majorityw64ձեռնելոցL452->w64WL453ձեռնL452->L453majorityL456ազգինw64->L456WL454ելիցL453->L454majorityWord191կատաղիL454->Word191majorityL454->L456JerL455ևWord191->L455majorityWord192շունL455->Word192majorityWord192->L456majorityWord193թուրքաց,L456->Word193majorityL457անաւրէնWord193->L457majorityw65որդիքնL457->w65WL458ևL457->L458majorityWord194քամաw65->Word194Ww66պեղծL458->w66B, F, O, V, YL459պիղծL458->L459A, E, G, I, J, Jer, K, X, Zw67պիղծքL458->w67Dw68որդիքնw66->w68B, F, O, V, YWord198որդւոցնL459->Word198A, E, G, Jer, KL459->w68I, J, X, Zw67->w68DWord198->#SUBEND#A, E, G, Jer, KWord198->Word194A, E, GWord197ՔամայWord198->Word197Jerw68->Word194BWord201քամայ։w68->Word201D, F, I, J, O, V, Y, Zw69քամայայսմիw68->w69XWord194->#SUBEND#A, B, E, G, WWord197->#SUBEND#JerWord201->#SUBEND#D, F, I, J, O, V, Y, Zw69->#SUBEND#X